Saami -Sámi

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Sami
Sami flag.svg
Skandynawscy Lapończycy Lavvu 1900-1920.jpg
Sami poza Lavvu, ok . 1910
Ogólna populacja
Szacuje się, że 80 000–100 000 lub więcej
Regiony o znaczących populacjach
Sapmi 63 831–107 341
Norwegia 37 890–60 000
Szwecja 14600–36 000
Finlandia 9350
Rosja 1991
Stany Zjednoczone 480 (pierwsze pochodzenie)
945 (pierwsze i drugie)
Ukraina 136 (2001)
Języki
Języki saami ( Akkala, Inari, Kildin, Kemi, Lule, Northern, Pite, Skolt, Ter, Southern, Ume )
Roski, norweski, szwedzki, fiński
Religia
Sami Szamanizm
Chrześcijaństwo ( luteranizm (w tym laestadianizm ), prawosławie )
Powiązane grupy etniczne
Inni ludzie ugrofińscy

Samowie ( / ˈ s ɑː mi / SAH - mee ; pisane również Sami lub Saami ) to lud ugrofińskojęzyczny zamieszkujący region Sápmi (wcześniej znany jako Laponia), który obecnie obejmuje duże północne części Norwegii, Szwecji, Finlandii oraz w obwodzie murmańskim, w Rosji, w szczególności na większości Półwyspu Kolskiego . W przeszłości Samowie byli znani w języku angielskim jako Lapończycy lub Lapończycy, ale te określenia są uważane przez Samów za obraźliwe, którzy preferują nazwę obszaru w swoich własnych językach, np . Północni Saami Sapmi . Ich tradycyjnymi językami są języki lapońskie, które są klasyfikowane jako gałąź rodziny języków uralskich .

Tradycyjnie Lapończycy trudnili się różnymi źródłami utrzymania, w tym rybołówstwem przybrzeżnym, wyłapywaniem futer i hodowaniem owiec . Najbardziej znanym sposobem ich utrzymania jest na wpół koczowniczy wypas reniferów . Obecnie około 10% Samów jest związanych z hodowlą reniferów, która zapewnia im mięso, futro i transport. 2800 Samów jest aktywnie zaangażowanych w hodowlę reniferów w pełnym wymiarze godzin w Norwegii. Ze względów tradycyjnych, środowiskowych, kulturowych i politycznych hodowla reniferów jest prawnie zarezerwowana tylko dla Samów w niektórych regionach krajów skandynawskich.

Etymologie

Samów przedstawiony w sztuce, obraz François-Auguste Biard

Sami

Mówcy z Północnych Samów nazywają siebie Samitami (Saami) lub Sápmelaš (z rodu Saami), słowo Sapmi jest odmieniane w różnych formach gramatycznych. Inne języki saami używają pokrewnych słów. Od około 2014 roku wśród specjalistów panował konsensus, że słowo Sámi zostało zapożyczone od protobałtyckiego słowa * žēmē, co oznacza „ziemia” ( pokrewne słowiańskiej zemlja ( земля ), o tym samym znaczeniu).

Słowo Sámi ma co najmniej jedno pokrewne słowo w języku fińskim: prabałtycki * žēmē został również zapożyczony do prafińskiego jako * šämä . Słowo to stało się współczesnym fińskim Häme (po fińsku region Tavastia ; drugie ä z * šämä wciąż występuje w przymiotniku Häm ä läinen ). Uważa się również, że fińskie słowo oznaczające Finlandię, Suomi, prawdopodobnie wywodzi się ostatecznie od protobałtyckiego * žēmē, chociaż dokładna trasa jest dyskutowana, a propozycje zwykle obejmują złożone procesy pożyczania i ponownego pożyczania. Suomi i jego forma przymiotnikowa suom a lainen muszą pochodzić od * sōme- / sōma- . W jednej z propozycji, to fińskie słowo pochodzi od pra -germańskiego słowa * sōma-, które samo pochodzi od proto-bałtyckiego * sāma-, z kolei zapożyczone z proto- fińskiego * šämä, które zostało zapożyczone z * žēmē .

Same instytucje — zwłaszcza parlamenty, stacje radiowe i telewizyjne, teatry itp. — wszystkie używają terminu Saami, także w przypadku zwracania się do osób postronnych w języku norweskim, szwedzkim, fińskim lub angielskim. W języku norweskim i szwedzkim Lapończycy są dziś określani przez zlokalizowaną formę Same .

Fin

Pierwsza prawdopodobna historyczna wzmianka o Samach, nazywając ich Fenni, pochodzi od Tacyta, około roku 98. Warianty Finn lub Fenni były szeroko stosowane w czasach starożytnych, sądząc po imionach Fenni i Φίννοι ( Phinnoi ) w klasycznych dziełach rzymskich i greckich . Finn (lub warianty, takie jak skridfinn, „kroczący Finn”) to nazwa używana pierwotnie przez osoby mówiące po norwesku (i ich proto-norweskich przodków) w odniesieniu do Samów, co zostało poświadczone w islandzkich Eddach i sagach nordyckich (od 11 do 14) . wieków).

Etymologia jest nieco niepewna, ale konsensus wydaje się być związany ze staronordyckim finną, od proto-germańskiego * finþanan („znaleźć”), logika jest taka, że ​​Sami, jako łowcy-zbieracze „znaleźli” swoje pożywienie, a nie uprawiać. Ta etymologia zastąpiła starsze spekulacje, że słowo to może być spokrewnione z torfowiskiem .

W miarę jak język staronordki stopniowo przekształcił się w oddzielne języki skandynawskie, Szwedzi najwyraźniej zaczęli używać języka Finn w odniesieniu do mieszkańców dzisizej Finlandii, podczas gdy Lapończycy zaczęli nazywać się Lapończycy . Jednak w Norwegii Lapończycy byli nadal nazywani Finami, przynajmniej do czasów nowożytnych (odzwierciedlające to toponimy, takie jak Finnmark, Finnsnes, Finnfjord i Finnøy ), a niektórzy północni Norwegowie nadal od czasu do czasu używają Finna w odniesieniu do Samów, chociaż sami Sami teraz uznaj to za niewłaściwe określenie. Fińscy imigranci do północnej Norwegii w XVIII i XIX wieku byli nazywani Kvenami, aby odróżnić ich od Samów „Finów”. Etniczni Finowie ( suomalaiset ) stanowią odrębną grupę od Samów.

lapoński

Obraz Aleksandra Lauréusa przedstawiający Samów przy ogniu

Słowo Lapp można przypisać staroszwedzkiemu lapperowi, islandzkiemu lapirowi (liczba mnoga) być może pochodzenia fińskiego; porównaj fiński lappalainen „Lapp”, Lappi „Lappland” (prawdopodobnie oznaczający „pustkowie na północy”), pierwotne znaczenie jest nieznane. Nie wiadomo, w jaki sposób słowo Lapp weszło do języka nordyckiego, ale jedna z pierwszych pisemnych wzmianek o tym terminie znajduje się w Gesta Danorum przez XII-wiecznego duńskiego historyka Saxo Grammaticusa, który odniósł się do „dwóch Lapończyków”, chociaż nadal zwana Samami jako (Skrid-)Finn s. W rzeczywistości Saxo nigdy wyraźnie nie łączy Samów z „dwoma Laponiami”. Termin „lapoński” został spopularyzowany i stał się standardową terminologią w pracach Johannesa Schefferusa, Acta Lapponica (1673).

Lapończycy są często znani w innych językach pod egzonimami Lap, Lapp lub Laplanders, chociaż uważa się je za obraźliwe, podczas gdy inni akceptują przynajmniej nazwę Lappland . Warianty nazwy Lapp były pierwotnie używane w Szwecji i Finlandii, a za pośrednictwem szwedzkiego zostały przyjęte przez wiele głównych języków europkich: angielski: Lapps ; niemiecki, holenderski : Lappen ; francuski : Lapony ; Grecki : Λάπωνες ( Lápōnes ); węgierski : lappok ; włoski : lapoński ; polski : Lapończycy ; portugalski : Lapões ; hiszpański : Lapones ; rumuński : laponi ; Turecki : Lapon . W języku roskim odpowiednikiem jest лопари́ ( lopari ), a w języku ukraińskim лопарі́ ( lopari ).

W Finlandii i Szwecji Lapp jest powszechny w nazwach mic, takich jak Lappi ( Satakunta ), Lappeenranta ( Karelia Południowa ) i Lapinlahti ( Północne Savo ) w Finlandii; oraz Lapp ( powiat Sztokholm ), Lappe ( Södermanland ) i Lappabo ( Smalandia ) w Szwecji. Jak już wspomniano, Finn jest powszechnym elementem w norweskich (zwłaszcza północnonorweskich) nazwach mic, podczas gdy Lapp jest niezwykle rzadki.

Kwestie terminologiczne w języku fińskim są nieco inne. Finowie mieszkający w fińskiej Laponii na ogół nazywają siebie lapp i lainen, podczas gdy podobnym słowem dla ludu Saami jest lapp a lainen . Może to być mylące dla zagranicznych gości ze względu na podobne życie, jakie Finowie i Lapończycy żyją dzisiaj w Laponii. Lappalainen to także popularne nazwisko w Finlandii. W języku fińskim saamelainen jest obecnie najczęściej używanym słowem, zwłaszcza w oficjalnych kontekstach.

Historia

Ojczyzna Lapończyków w chwili obecnej
Rodzina Samów w Norwegii około 1900

Uważa się, że języki Samów, podobnie jak inne języki uralskie, pochodzą z regionu położonego wzdłuż Wołgi, która jest najdłuższą rzeką w Europie. Samowie mają swoje korzenie w środkowej i górnej części Wołgi w kulturze ceramiki sznurowej . Grupy te przypuszczalnie zaczęły przemieszczać się na północny zachód z pierwotnego regionu ojczystego ludów uralskich w drugiej i trzeciej ćwiartce drugiego tysiąclecia p.n.e. W swojej podróży korzystali ze starożytnych szlaków rzecznych północnej Rosji, które były używane od tysiącleci. Niektóre z tych ludów, które mogły pierwotnie mówić tym samym zachodnim językiem uralskim, zatrzymały się i pozostały w regionach między Karelią, Ładoga i jeziorem Ilmen, a nawet dalej na wschód i południowy wschód. Grupy tych ludów, które znalazły się na Pojezierzu Fińskim od 1600 do 1500 pne, później „stały się” Samami. Lapończycy przybyli do swojej obecnej ojczyzny jakiś czas po rozpoczęciu naszej ery .

Język lapoński po raz pierwszy rozwinął się po południowej stronie jezior Onega i Ładoga i stamtąd rozprzestrzenił się. Kiedy użytkownicy tego języka rozszerzyli się na tereny współczesnej Finlandii, napotkali grupy ludów mówiących kilkoma mnizymi starożytnymi językami, które później wyginęły. Jednak języki te pozostawiły ślady w języku Sami. W miarę dalszego rozprzestrzeniania się języka został on podzielony na dialekty. Rozmieszczenie geograficzne Saamów ewoluowało na przestrzeni historii. Od epoki brązu Lapończycy zajmowali tereny wzdłuż wybrzeża Finnmarku i Półwyspu Kolskiego . Zbiega się to z przybyciem genomu syberkiego do Estonii i Finlandii, co może korespondować z wprowadzeniem języków ugrofińskich w tym regionie.

Petroglify i znaleziska archeologiczne, takie jak osady, pochodzące z około 10 000 lat p.n.e., można znaleźć w Laponii i Finnmarku, chociaż nie wykazano, że są one spokrewnione z ludem Samów. Ci łowcy-zbieracze z późnego paleolitu i wczesnego mezolitu zostali nazwani przez badaczy Komsą .

Relacje między Lapończykami a Skandynawami

Samowie mają złożone relacje ze Skandynawami (znanymi jako Skandynawowie w epoce średniowiecza), dominującymi ludami Skandynawii, którzy posługują się językami skandynawskimi i którzy założyli i tym samym zdominowali królestwa Norwegii i Szwecji, w których żyje większość ludów Saami. Podczas gdy Samowie mieszkali w Fennoskandii od około 3500 lat, osadnictwo Samów w Skandynawii nie wyprzedza nordycko-skandynawskiej osady w Skandynawii, jak czasem się powszechnie uważa. Migracja ludów germańskich do południowej Skandynawii odbyła się niezależnie i oddzielona od późnizych migracji Samów do regionów północnych. Przez stulecia Lapończycy i Skandynawowie mieli stosunkowo niewielki kontakt; Sami mieszkali głównie w głębi lądu północnej Fennoskandii, podczas gdy Skandynawowie żyli w południowej Skandynawii i stopniowo kolonizowali norweskie wybrzeże; od XVIII, a zwłaszcza XIX wieku, rządy Norwegii i Szwecji zaczęły bardziej agresywnie domagać się suwerenności na północy i skierowały na Samów politykę skandynawizacji mającą na celu przymusową asymilację od XIX wieku. Przed erą przymusowej polityki skandynawskiej władze norweskie i szwedzkie w dużej mierze ignorowały Samów i nie ingerowały zbytnio w ich styl życia. Podczas gdy Norwegowie przenieśli się na północ, aby przed XIX wiekiem stopniowo skolonizować wybrzeże dzisizego Troms og Finnmark, aby zaangażować się w oparty na eksporcie przemysł rybny, okazywali niewielkie zainteresowanie surowymi i nieurodzajnymi lądami zamieszkałymi przez pasterskich reniferów Samów. W przeciwieństwie do Norwegów na wybrzeżu, którzy byli silnie uzależnieni od handlu z południem, Lapończycy w głębi lądu żyli z lądu. Od XIX wieku władze norweskie i szwedzkie zaczęły postrzegać Samów jako „zacofanych” i „prymitywnych” ludzi potrzebujących „cywilizacji”, narzucając języki skandynawskie jako jedyne obowiązujące języki królestw i skutecznie zakazując języka i kultury Samów w wielu kontekstach, zwłaszcza w szkołach.

Południowe granice osady Samów w przeszłości

Mężczyzna i dziecko Samów we Finnmark w Norwegii, ok. 1900 r.

Jak daleko na południe rozciągały się Samowie w przeszłości, od wielu lat dyskutuje się wśród historyków i archeologów. Norweski historyk Yngvar Nielsen, zlecony przez rząd norweski w 1889 r. w celu rozwiązania tej kwestii w celu rozwiązania współczesnych kwestii praw do ziemi Samów, doszedł do wniosku, że Saami mieszkali nie dalej na południe niż Lierne w okręgu Nord-Trøndelag do około 1500 roku, kiedy to zaczął przemieszczać się na południe, docierając w XVIII wieku w okolice jeziora Femund . Ta hipoteza jest nadal akceptowana przez wielu historyków, ale była przedmiotem debaty naukowej w XXI wieku. W ostatnich latach kilka znalezisk archeologicznych wskazuje na obecność Samów w południowej Norwegii w średniowieczu oraz w południowej Szwecji, w tym znaleziska w Lesja, w Vang, w Valdres oraz w Hol i Ål w Hallingdal . Zwolennicy saamskich interpretacji tych znalezisk zakładają mieszaną populację Norsów i Lapończyków na górzystych obszarach południowej Norwegii w średniowieczu.

Początki Morza Norweskiego Sámi

Trzy kobiety Samów

Dżuma

Lapończycy w Norwegii, 1928

Do czasu nadejścia dżumy dymieniczej w północnej Norwegii w 1349 r. Lapończycy i Norwegowie zajmowali bardzo odrębne nisze gospodarcze . Samowie polowali na renifery i łowili ryby, aby utrzymać się na utrzymaniu. Norwegowie, skoncentrowani na zewnętrznych wyspach i w pobliżu ujścia fiordów, mieli dostęp do głównych europkich szlaków handlowych, dzięki czemu oprócz marginalnego rolnictwa w hrabstwach Nordland, Troms i Finnmark mogli założyć handel, handlując rybami na produkty z południa. Według starych nordyckich tekstów Saami Morscy i Samowie Górscy to dwie klasy tego samego ludu, a nie dwie różne grupy etniczne, jak błędnie sądzono.

Ta równowaga społeczno-gospodarcza uległa znacznej zmianie, gdy w grudniu 1349 r. do północnej Norwegii dotarła dżuma dymienicza . Norwegowie byli blisko związani z większymi europkimi szlakami handlowymi, którymi przemieszczała się dżuma; w konsekwencji byli zarażeni i umierali znacznie szybciej niż Saami we wnętrzu. Spośród wszystkich państw regionu Norwegia najbardziej ucierpiała na tej zarazie . W zależności od gminy , w wyniku zarazy porzucono od 60 do 76 procent farm w północnej Norwegii, podczas gdy czynsze dzierżawne, będące kolejną miarą populacji, spadły do ​​dziewięciu do 28 procent poziomu sprzed zarazy. Chociaż populacja północnej Norwegii jest nieliczna w porównaniu z południową Europą, choroba rozprzestrzenia się równie szybko. Rozprzestrzenianiu się pcheł przenoszącej zarazę ( Xenopsylla cheopsis ) z południa ułatwiał transport drewnianych beczek zawierających pszenicę, żyto lub wełnę, w których pchły mogły żyć, a nawet rozmnażać się przez kilka miesięcy. Samowie żywili się rybami i mięsem reniferów i nie jedli pszenicy ani żyta. Żyli w społecznościach oderwanych od Norwegów; będąc tylko luźno połączonymi z europkimi szlakami handlowymi, radzili sobie znacznie lepiej niż Norwegowie.

Przemysł rybołówczy

Człowiek z Morza Sámi z Norwegii przez księcia Rolanda Bonaparte w 1884 r.
Człowiek z Morza Sámi z Norwegii przez księcia Rolanda Bonaparte w 1884 r.

Rybołówstwo zawsze było głównym źródłem utrzymania wielu Samów mieszkających na stałe na obszarach przybrzeżnych. Badania archeologiczne pokazują, że Lapończycy mieszkali wzdłuż wybrzeża i kiedyś mieszkali znacznie dalej na południe w przeszłości, a także zajmowali się pracą inną niż hodowla reniferów (np. rybołówstwo, rolnictwo, obróbka żelaza). Połowy na północnym wybrzeżu Norwegii, zwłaszcza na Lofotach i wyspach Vesterålen, są dość wydajne, z różnorodnością ryb; w średniowieczu był głównym źródłem dochodów zarówno dla rybaków, jak i monarchii norweskiej . Przy tak ogromnych spadkach populacji spowodowanych przez czarną śmierć, dochody podatkowe z tej branży znacznie się zmnizyły. Ze względu na ogromne zyski, jakie można było uzyskać z tych łowisk, lokalne władze zaoferowały zachęty dla Samów – w obliczu presji własnej populacji – do osiedlenia się na nowo opuszczonych farmach. To zapoczątkowało podział gospodarczy między Morskimi Samami ( sjøsamene ), którzy łowili na dużą skalę u wybrzeży, a Górskimi Samami ( fjellsamene, innlandssamene ), którzy nadal polowali na renifery i zwierzęta drobne. Później wypasali renifery. Nawet na początku XVIII wieku było wielu Samów, którzy wciąż osiedlali się na tych opuszczonych farmach z lat pięćdziesiątych XIII wieku. Po wielu latach ciągłej migracji, Samowie Morscy stali się znacznie licznii niż pasterskie góry Samów, którzy dziś stanowią tylko 10% wszystkich Samów. W czasach współczesnych trwają również konsultacje między rządem Norwegii a parlamentem Samów w sprawie prawa Samów przybrzeżnych do połowów w morzach na podstawie historycznego wykorzystania i prawa międzynarodowego. Państwowa regulacja rybołówstwa morskiego przeszła drastyczne zmiany pod koniec lat 80-tych. Rozporządzenie powiązało kwoty ze statkami, a nie z rybakami. Te nowo obliczone kwoty zostały bezpłatnie rozdzielone między większe statki na podstawie wielkości połowów w poprzednich latach, co spowodowało, że małe statki w okręgach Samów w dużym stopniu wyszły poza nowy system kwot.

Górski Sami

Gdy Morscy Samowie osiedlili się wzdłuż norweskich fiordów i śródlądowych dróg wodnych, prowadząc kombinację rolnictwa, hodowli bydła, łapania w pułapkę i rybołówstwa, mnizość górska Saami kontynuowała polowanie na dzikie renifery . Około 1500 roku zaczęli oswajać te zwierzęta w grupy pasterskie, stając się znanymi koczowniczymi reniferami, często przedstawianymi przez osoby z zewnątrz jako podążające za tradycyjnym stylem życia Samów. Górscy Samowie musieli płacić podatki trzem stanom: Norwegii, Szwecji i Rosji, ponieważ przekraczali każdą granicę podczas corocznych migracji reniferów; przez lata wywołało to wiele urazy. W latach 1635-1659 korona szwedzka zmusiła szwedzkich poborowych i woźniców Samów do pracy w kopalni srebra Nasa, co spowodowało emigrację wielu Samów z tego obszaru, aby uniknąć pracy przymusowej. W rezultacie populacja Samów mówiących Pite i Lule znacznie się zmnizyła.

Po 1800 roku

Rodzina Samów w 1936 r.

Przez długi czas styl życia Samów kwitł dzięki przystosowaniu się do środowiska Arktyki . Rzeczywiście, przez cały XVIII wiek, kiedy Norwegowie z północnej Norwegii cierpieli z powodu niskich cen ryb iw konsekwencji wyludnienia, element kulturowy Samów został wzmocniony, ponieważ Saami byli w większości niezależni od dostaw z południowej Norwegii.

W XIX wieku presja chrystianizacji Samów wzrosła, a niektórzy Samowie przyjęli laestadianizm . Wraz z wprowadzeniem siedmiu obowiązkowych lat szkoły w 1889 r. język lapoński i tradycyjny sposób życia znalazły się pod coraz większą presją wymuszonej normalizacji kulturowej. Nastąpił również silny rozwój gospodarczy północy, nadający wyższy status norweskiej kulturze i językowi.

Po stronie szwedzkiej i fińskiej władze były mniej wojownicze, chociaż język lapoński był zabroniony w szkołach, a silny rozwój gospodarczy na północy doprowadził do osłabienia statusu kulturalnego i ekonomicznego lapońskich. W latach 1913-1920 szwedzki ruch polityczny na rzecz segregacji rasowej stworzył oparty na rasie instytut biologiczny, który gromadził materiał badawczy od żywych ludzi i grobów. Na przestrzeni dziejów szwedzkich osadników zachęcano do przenoszenia się do regionów północnych za pomocą zachęt, takich jak prawa do ziemi i wody, ulgi podatkowe i zwolnienia wkowe.

Nilniza presja miała mice od około 1900 do 1940 roku, kiedy Norwegia zainwestowała znaczne pieniądze i wysiłek w przyswojenie kultury Samów. Każdy, kto chciał kupić lub wydzierżawić grunty państwowe pod rolnictwo we Finnmarku, musiał wykazać się znajomością języka norweskiego i zarejestrować się pod norweskim nazwiskiem. To spowodowało przemieszczenie się Samów w latach dwudziestych XX wieku, co zwiększyło przepaść między lokalnymi grupami Samów (coś, co jest nadal obecne do dziś), która czasami ma charakter wewnętrznego konfliktu etnicznego Samów. W 1913 r. norweski parlament uchwalił ustawę o „ziemiach ojczystych”, aby przyznać osadnikom norweskim najlepsze i najbardziej użyteczne ziemie. Innym czynnikiem była polityka spalonej ziemi prowadzona przez armię niemiecką, która doprowadziła do ciężkich zniszczeń wojennych w północnej Finlandii i północnej Norwegii w latach 1944-45, niszcząc wszystkie istniejące domy, zwane kota i widoczne ślady kultury Samów. Po II wojnie światowej presja została złagodzona, chociaż dziedzictwo było widoczne w ostatnich czasach, takie jak prawo z lat 70. ograniczające wielkość każdego domu, który Saami mogli budować.

Kontrowersje wokół budowy elektrowni wodnej w Alcie w 1979 r. wprowadziły prawa Samów do programu politycznego. W sierpniu 1986 roku utworzono hymn narodowy (" Sami soga lávlla ") i flagę ( flaga Samów ) ludu Saami. W 1989 roku został wybrany pierwszy parlament Samów w Norwegii. W 2005 r. w parlamencie norweskim uchwalono ustawę Finnmark, która nakłada na parlament Samów i radę prowincji Finnmark wspólną odpowiedzialność za administrowanie obszarami, które wcześniej uważano za własność państwową. Obszary te (96% obszaru prowincji), które zawsze były wykorzystywane głównie przez Samów, obecnie należą oficjalnie do mieszkańców prowincji, czy to Samów, czy Norwegów, a nie do państwa norweskiego.

Problemy współczesne

Rdzenna ludność Samów to w większości zurbanizowana grupa demograficzna, ale znaczna część mieszka w wioskach w Arktyce. Samowie wciąż borykają się z kulturowymi konsekwencjami utraty języka i kultury spowodowanej przez generacje dzieci Saami zabieranych do misjonarskich i/lub państwowych szkół z internatem oraz spuściznę praw, które zostały stworzone, aby odmówić prawa Samów (np. do ich wierzenia, język, ziemia i praktyki tradycyjnych źródeł utrzymania). Samowie doświadczają zagrożeń kulturowych i środowiskowych, w tym: poszukiwania ropy naftowej, górnictwa, budowy tam, wyrębu, zmiany klimatu, wkowych poligonów bombowych, turystyki i rozwoju komercyjnego.

Vindelfjällen

Wydobycie surowców naturalnych

Sápmi jest bogate w metale szlachetne, ropę i gaz ziemny. Działalność wydobywcza i poszukiwanie w celu wydobycia tych zasobów z regionu często koliduje z obszarami wypasu i cielenia reniferów oraz innymi aspektami tradycyjnego życia Samów. Niektóre aktywne lokalizacje górnicze obejmują starożytne przestrzenie Samów, które są oznaczone jako obszary chronione ekologicznie, takie jak Rezerwat Przyrody Vindelfjällen . Parlament Samów sprzeciwił się i odrzucił projekty wydobywcze na obszarze Finnmarku i zażądał, aby zasoby i poszukiwania minerałów przyniosły korzyści lokalnym społecznościom i ludności Samów, ponieważ proponowane kopalnie znajdują się na ziemiach Samów i wpłyną na ich zdolność do utrzymania ich tradycyjnych źródeł utrzymania. W Kallak (Sámi: Gállok ) grupa rdzennych i nierdzennych aktywistów protestowała przeciwko brytkiej firmie wydobywczej Beowulf, która prowadziła program wierceń na terenach wykorzystywanych do wypasu reniferów w okresie zimowym. Często istnieje lokalny sprzeciw wobec nowych projektów górniczych, w których wpływ na środowisko postrzegany jest jako bardzo duży, ponieważ opracowano bardzo niewiele planów rekultywacji kopalni . W Szwecji podatki od minerałów są celowo niskie, aby zwiększyć wydobycie minerałów z korzyścią gospodarczą, chociaż polityka ta odbywa się kosztem populacji Samów. Konwencja MOP nr 169 przyznałaby Lapończykom prawa do ich ziemi i dała im władzę w sprawach, które mają wpływ na ich przyszłość.

Na roskim Półwyspie Kolskim rozległe obszary zostały już zniszczone przez działalność wydobywczą i hutniczą, a dalszy rozwój jest nieuchronny. Obejmuje to poszukiwania ropy naftowej i gazu ziemnego na Morzu Barentsa . Wycieki ropy wpływają na rybołówstwo i budowę dróg. Przez Półwysep Kolski biegnie gazociąg, a linie energetyczne odcinają dostęp do mic porodowych i świętych reniferów.

W północnej Finlandii toczy się od dawna spór o niszczenie lasów, co zapobiega migracji reniferów między sezonowymi żerowiskami i niszczy zapasy porostów rosnących na górnych gałęziach starszych drzew. Ten porost jest jedynym źródłem pożywienia reniferów w miesiącach zimowych, kiedy śnieg jest głęboki. Pozyskiwanie odbywa się pod kontrolą państwowego systemu leśnego. Greenpeace, pasterze reniferów i organizacje Samów przeprowadziły historyczną wspólną kampanię, a w 2010 roku pasterze reniferów Samowie wygrali w wyniku tych spraw sądowych. Pozyskiwanie przemysłowe zostało teraz zepchnięte z najważnizych obszarów leśnych na stałe lub na następne 20 lat, chociaż nadal istnieją zagrożenia, takie jak plany wydobycia i budowy ośrodków wypoczynkowych na chronionych brzegach jeziora Inari.

Prawa ziemi

Suorvajaure w pobliżu Piteå

Szwedzki rząd zezwolił na budowę największej na świecie lądowej farmy wiatrowej w Piteå, w regionie Arktyki, gdzie we wschodniej części Kikkejaure znajdują się zimowe pastwiska dla reniferów. Farma wiatrowa będzie składać się z ponad 1000 turbin wiatrowych oraz rozbudowanej infrastruktury drogowej, co oznacza, że ​​praktycznie niemożliwe jest wykorzystanie terenu do wypasu zimowego. Szwecja spotkała się z silną międzynarodową krytyką, w tym przez Komitet ONZ ds. Dyskryminacji Rasowej i Komitet Praw Człowieka, że ​​Szwecja narusza Sámi landrättigheter (prawa do ziemi), w tym poprzez nieregulowanie przemysłu. W Norwegii niektórzy politycy Samów (na przykład Aili Keskitalo) sugerują przyznanie parlamentowi Samów specjalnego prawa weta w sprawie planowanych projektów górniczych.

Władze rządowe i NATO zbudowały poligony do ćwiczeń bombowych na obszarach Samów w północnej Norwegii i Szwecji. Regiony te przez tysiące lat służyły jako tereny wycieleń reniferów i tereny letnie oraz zawierają wiele starożytnych świętych mic Samów.

Prawa do wody

Państwowa regulacja rybołówstwa morskiego przeszła drastyczne zmiany pod koniec lat 80-tych. Rozporządzenie powiązało kwoty ze statkami, a nie z rybakami. Te nowo obliczone kwoty zostały bezpłatnie rozdzielone między większe statki na podstawie wielkości połowów w poprzednich latach, co spowodowało, że małe statki w okręgach Samów w dużym stopniu wyszły poza nowy system kwot.

Samowie niedawno wstrzymali poszukiwanie wody, które groziło przekształceniem starożytnego świętego mica i naturalnego źródła zwanego Suttesaja w wielkoskalową rozlewnię wody na rynek światowy – bez powiadomienia lub konsultacji z lokalnymi ludami Samów, którzy tworzą 70 procent populacji. Fińska Narodowa Rada Starożytności zarejestrowała ten obszar jako obiekt dziedzictwa kulturowego i historycznego, a sam strumień jest częścią zlewni Deatnu/Tana, w której znajduje się największa w Europie rzeka łososiowa, będąca ważnym źródłem utrzymania Samów.

W Norwegii rządowe plany budowy elektrowni wodnej na rzece Alta w Finnmarku w północnej Norwegii doprowadziły do ​​kontrowersji politycznych i mobilizacji ruchu ludowego Sami pod koniec lat 70. i na początku lat 80. XX wieku. W rezultacie opozycja w sporze o Altę zwróciła uwagę nie tylko na kwestie środowiskowe, ale także na kwestię praw Samów.

Zmiana klimatu a środowisko

Samów z Norwegii

Renifery mają duże znaczenie kulturowe i gospodarcze dla rdzennych mieszkańców Północy. Systemy ludzko-ekologiczne na Północy, podobnie jak pasterstwo reniferów, są wrażliwe na zmiany, być może bardziej niż w praktycznie jakimkolwiek innym regionie globu, po części ze względu na zmienność klimatu i ekosystemu Arktyki oraz charakterystyczne sposoby życia rdzennej ludności. Narody Arktyki.

Katastrofa nuklearna w Czarnobylu w 1986 r. spowodowała opad jądrowy we wrażliwych ekosystemach Arktyki i zatruł ryby, mięso i jagody. Porosty i mchy są dwiema głównymi formami roślinności w Arktyce i są bardzo podatne na zanieczyszczenia powietrza i metale ciężkie. Ponieważ wiele z nich nie ma korzeni, wchłaniają składniki odżywcze i toksyczne związki poprzez liście. Porosty akumulowały promieniowanie w powietrzu, a 73 000 reniferów musiało zostać zabitych jako „nienadających się” do spożycia przez ludzi w samej Szwecji. Rząd obiecał Samim odszkodowanie, na które rząd nie zareagował.

Odpady radioaktywne i wypalone paliwo jądrowe były przechowywane w wodach półwyspu Kola, w tym w micach oddalonych zaledwie „dwa kilometry” od mic, w których mieszkają Saami. Istnieje co najmniej pięć „składowisk”, na których składowane jest wypalone paliwo jądrowe i inne odpady radioaktywne na Półwyspie Kolskim, często bez troski o otaczające środowisko lub ludność.

Turystyka

Branża turystyczna w Finlandii została skrytykowana za przekształcenie kultury Samów w narzędzie marketingowe poprzez promowanie możliwości doświadczania „autentycznych” ceremonii Samów i stylu życia. W wielu micach turystycznych osoby niebędące Saami ubierają się w niedokładne repliki tradycyjnej odzieży Samów, a sklepy z pamiątkami sprzedają surowe reprodukcje rękodzieła Samów. Jedna popularna „ceremonia”, przekroczenie koła podbiegunowego, w rzeczywistości nie ma żadnego znaczenia w duchowości Samów. Dla niektórych Samów jest to obraźliwy przejaw wyzysku kulturowego.

Dyskryminacja Samów

Samowie od wieków, nawet dzisiaj, byli przedmiotem dyskryminacji i nadużyć ze strony dominujących kultur w narodach, które zamieszkiwali w przeszłości. Nigdy nie byli jedną społecznością w jednym regionie Laponii, który do niedawna uważany był jedynie za region kulturowy.

Norwegia była krytykowana na arenie międzynarodowej za politykę norwegizacji i dyskryminacji Samów. 8 kwietnia 2011 r. zalecenia Komitetu ONZ ds. Dyskryminacji Rasowej zostały przekazane Norwegii; dotyczyły one wielu kwestii, w tym sytuacji uczniów potrzebujących dwujęzycznej edukacji w Saami. Jednym z zaleceń komisji było, aby żaden język nie mógł być podstawą dyskryminacji w norweskich przepisach antydyskryminacyjnych i zaleciła sformułowanie artykułu 1 Konwencji o dyskryminacji rasowej zawartego w ustawie. Kolejne punkty rekomendacji dotyczące ludności Saamów w Norwegii obejmowały włączenie rasowej Konwencji poprzez Ustawę o Prawach Człowieka, poprawę dostępności i jakości usług tłumacza oraz równość zaleceń Rzecznika Praw Obywatelskich dotyczących działania. Nowy obecny raport miał być gotowy do końca 2012 roku. W 2018 roku The Storting zlecił Komisji Prawdy i Pojednania położenie podwalin pod uznanie doświadczeń Lapończyków poddanych norwegizacji i wynikających z tego konsekwencji.

Szwecja spotkała się z podobną krytyką swojej polityki Swedyfikacji, która rozpoczęła się w XIX wieku i trwała do lat 70. XX wieku. W 2020 r. Szwecja sfinansowała powołanie niezależnej komisji prawdy, która miała zbadać i udokumentować przeszłe nadużycia wobec Samiego przez państwo szwedzkie.

W Finlandii, gdzie dzieci Samów, podobnie jak wszystkie fińskie dzieci, mają prawo do opieki dziennej i nauki języka we własnym języku, fiński rząd odmówił finansowania tych praw w większości kraju, w tym w Rovaniemi, największej gminie fińskiej Laponii . Samowie aktywiści naciskali na ogólnokrajowe stosowanie tych podstawowych praw.

Podobnie jak w innych krajach roszczących sobie suwerenność nad ziemiami Samów, wysiłki aktywistów Samów w Finlandii w XX wieku doprowadziły do ​​ograniczonego uznania przez rząd praw Samów jako uznanej mnizości, ale rząd fiński podtrzymał swoją prawnie potwierdzoną przesłankę, że Samowie muszą udowodnić ich własność ziemi, idea niezgodna i sprzeczna z tradycyjnym sposobem życia Samów, związanym z hodowaniem reniferów. To skutecznie umożliwiło fińskiemu rządowi przejęcie bez rekompensaty, motywowanej korzyściami ekonomicznymi, ziemi zajmowanej przez Saami od wieków.

Oficjalna polityka Samów

Norwegia

Samowie zostali uznani za ludność tubylczą w Norwegii (1990, zgodnie z konwencją MOP nr 169, jak opisano poniżej), a zatem, zgodnie z prawem międzynarodowym, Lapończycy w Norwegii mają szczególną ochronę i prawa. Podstawą prawną polityki Samów jest:

W poprawce konstytucyjnej stwierdza się: „Obowiązkiem władz państwowych jest tworzenie warunków umożliwiających ludowi Saami zachowanie i rozwój języka, kultury i stylu życia”. Zapewnia to prawną i polityczną ochronę języka, kultury i społeczeństwa Saamów. Ponadto „zmiana oznacza prawne, polityczne i moralne zobowiązanie władz norweskich do stworzenia środowiska sprzyjającego wpływowi samych Samów na rozwój społeczności Samów”.

Ustawa o Samach zapewnia specjalne prawa dla ludu Samów:

  • „… Samowie będą mieli swój własny parlament narodowy wybierany przez Samów i wśród nich” (Rozdział 1-2).
  • Samowie decydują o obszarze działania norweskiego parlamentu Saami.
  • Języki saami i norweski mają równą pozycję w Norwegii (sekcja 15; rozdział 3 zawiera szczegóły dotyczące używania języka saami).
Górski krajobraz w Kvalsund w pobliżu Hammerfest

Norweski parlament Samów wybiera również 50% członków do zarządu posiadłości Finnmark, która kontroluje 95% gruntów w okręgu Finnmark .

Ponadto Lapończycy mają specjalne prawa do hodowli reniferów. W 2007 roku norweski parlament uchwalił nową ustawę o hodowli reniferów, uznając siida za podstawową instytucję w zakresie praw do ziemi, organizacji i codziennego zarządzania stadem.

Norwegia zaakceptowała również międzynarodowe konwencje, deklaracje i porozumienia mające zastosowanie do Samów jako mnizości i rdzennej ludności, w tym:

  • Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (1966). Artykuł 27 chroni mnizości i ludy tubylcze przed dyskryminacją: „W tych państwach, w których istnieją mnizości etniczne, religijne lub językowe, osobom należącym do takich mnizości nie można odmówić prawa, we wspólnocie z innymi członkami ich grupy, do cieszyć się własną kulturą, wyznawać i praktykować własną religię lub używać własnego języka”.
  • Konwencja MOP nr 169 dotycząca ludów tubylczych i plemiennych w państwach niezależnych (1989). Konwencja stwierdza, że ​​prawa ludów tubylczych do ziemi i zasobów naturalnych są uznawane za kluczowe dla ich materialnego i kulturowego przetrwania. Ponadto ludy tubylcze powinny mieć prawo do sprawowania kontroli i zarządzania własnymi instytucjami, sposobami życia i rozwojem gospodarczym w celu utrzymania i rozwoju swojej tożsamości, języków i religii w ramach państw, w których żyją.
  • Międzynarodowa konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej (1965).
  • Konwencja ONZ o prawach dziecka (1989).
  • Konwencja ONZ w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet (1979).
  • Konwencja ramowa Rady Europy o ochronie mnizości narodowych (1995).
  • Karta języków regionalnych i mnizościowych Rady Europy (1992).
  • Deklaracja ONZ o prawach ludów tubylczych (2007).

Szwecja

Parlament Samów w Szwecji

Szwecja uznała istnienie „narodu Lapończyków” w 1989 r., ale Konwencja MOP dotycząca ludności tubylczej i plemiennej C169 nie została przyjęta. Sametingslag został ustanowiony jako szwedzki parlament Samów 1 stycznia 1993 roku. W 1998 roku Szwecja formalnie przeprosiła za krzywdy wyrządzone Saamom.

Saami jest jednym z pięciu języków mnizości narodowych uznanych przez prawo szwedzkie. Obowiązkowe rozporządzenie w sprawie szkoły stanowi, że uczniowie Saami mają prawo do nauczania w swoim języku ojczystym; gmina jest jednak zobowiązana do zorganizowania nauczania języka ojczystego w języku saami tylko wtedy, gdy dostępny jest odpowiedni nauczyciel, a uczeń ma podstawową wiedzę o saami.

W 2010 roku, po 15 latach negocjacji, Laponiatjuottjudus, stowarzyszenie kontrolowane przez większość Samów, będzie zarządzać Laponią, wpisaną na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO . Na tym obszarze obowiązywać będzie również prawo dotyczące wypasu reniferów.

Finlandia

Teren w pobliżu Ylläs

Ustawa ustanawiająca fiński parlament Samów (fiński: Saamelaiskäräjät) została uchwalona 9 listopada 1973 r. Samowie mają bardzo małą reprezentację w fińskiej polityce narodowej. W rzeczywistości od 2007 r. Janne Seurujärvi, przedstawiciel fińskiej Partii Centrum, był pierwszym Samim, który został wybrany do fińskiego parlamentu.

fińska Laponia . Trzy najbardziej wysunięte na północ gminy Utsjoki, Inari i Enontekiö oraz część Sodankylä są oficjalnie uznawane za obszar Samów.

Finlandia ratyfikowała Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych ONZ z 1966 r., chociaż kilka spraw zostało wniesionych do Komitetu Praw Człowieka ONZ . Spośród nich 36 spraw dotyczyło ustalenia praw poszczególnych Samów w Finlandii i Szwecji. Decyzje komisji wyjaśniają, że Saami są członkami mnizości w rozumieniu Artykułu 27 i że pozbawienie lub erozja ich praw do wykonywania tradycyjnych czynności, które są zasadniczym elementem ich kultury, wchodzą w zakres Artykułu 27. Finlandia uznała Samów jako „lud” w 1995 r., ale muszą jeszcze ratyfikować Konwencję MOP nr 169 dotyczącą ludów tubylczych i plemiennych.

Saami w Finlandii mieli dostęp do nauczania języka Saami w niektórych szkołach od lat 70. XX wieku, a prawa językowe zostały ustanowione w 1992 roku. W Finlandii używa się trzech języków Saami: Saami północny, Saami skolt i Saami inari. Spośród tych języków Inari Sámi, którym posługuje się około 350 osób, jest jedynym używanym w całości na terenie Finlandii, głównie w gminie Inari.

Sprawa J. Lansmana przeciwko Finlandii dotyczyła zakwestionowania przez pasterzy reniferów Samów w północnej Finlandii planów Fińskiego Centralnego Zarządu Leśnictwa dotyczącego zatwierdzenia wyrębu i budowy dróg na obszarze wykorzystywanym przez pasterzy jako zimowe pastwiska i wiosenne wycielenia. Finlandia odmówiła Lapończykom jakichkolwiek praw tubylców lub praw do ziemi; w Finlandii nie-Sami mogą hodować renifery.

Rosja

Mapa Kildin Sami (zielona). СААМИ to „Sami” w cyrylicy
Narodowe Centrum Kultury w Lovozero

Statut Administracji Nie-Rosjan na Syberii z 1822 r. zapewniał własność państwową całej ziemi na Syberii, a następnie „przyznawał” prawa własności tubylcom. Zarządzanie rdzennymi grupami, a zwłaszcza pobieranie od nich podatków, wymagało ochrony rdzennej ludności przed wyzyskiem przez kupców i osadników. W czasach sowieckich mieszkańcy kolskiej tundry byli przymusowo przesiedlani przez państwo do kołchozów ; większość Samów osiedliła się w Lujávri ( Lovozero ).

Konstytucja z 1993 r., art. 69, stanowi: „Federacja Roska gwarantuje prawa małych ludów tubylczych zgodnie z ogólnie przyjętymi zasadami i standardami prawa międzynarodowego i traktatów międzynarodowych Federacji Roskiej”. Po raz pierwszy w Rosji prawa mnizości tubylczych zostały ustanowione w konstytucji z 1993 roku.

Federacja Roska ratyfikowała Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych ONZ z 1966 r.; Sekcja 2 wyraźnie zakazuje pozbawiania ludzi „własnych środków utrzymania”. Roski parlament (Duma) podjął częściowe działania w celu jego realizacji. Federacja Roska wymienia odrębne ludy tubylcze jako posiadające specjalne prawa i ochronę na mocy konstytucji oraz federalnych ustaw i dekretów. Prawa te są związane z kategorią znaną od czasów sowieckich jako małoczyszlennyje narody („ małoliczne ludy”), termin często tłumaczony jako „mnizości tubylcze”, do których należą ludy arktyczne, takie jak Samowie, Nieńcy, Ewenkowie i Czukocki .

W kwietniu 1999 r. roska Duma uchwaliła ustawę, która gwarantuje rozwój społeczno-gospodarczy i kulturalny wszystkim rdzennym mnizościom, chroniąc tradycyjne mica zamieszkania i uznając pewną formę ograniczonej własności terytoriów, które tradycyjnie były wykorzystywane do polowań, hodowli, rybołówstwa i zbieractwa zajęcia. Prawo nie przewiduje jednak odpłatnego przeniesienia tytułu własności tylko na mnizości tubylcze. Ustawa nie uznaje praw do zabudowy, niektórych praw majątkowych, w tym odszkodowań za szkodę majątkową, oraz ograniczonych praw wyłącznych. Nie jest jednak jasne, czy ochrona przyrody w tradycyjnych micach zamieszkania implikuje prawo do wykluczenia sprzecznych, niszczących przyrodę sposobów użytkowania, czy też mają one prawo weta wobec rozwoju.

Masyw Chibini, Półwysep Kolski

Kodeks gruntów Federacji Roskiej wzmacnia prawa liczebnie małych ludów („mnizości tubylczych”) do korzystania z mic, które zamieszkują, oraz do kontynuowania tradycyjnej działalności gospodarczej bez pobierania opłat czynszowych. Takie ziemie nie mogą być przeznaczone na niezwiązane działania (które mogą obejmować eksploatację ropy, gazu i minerałów lub turystykę) bez zgody rdzennej ludności. Co więcej, rdzennym mnizościom i grupom etnicznym zezwala się na korzystanie z terenów chronionych ekologicznie i odłogowanych jako rezerwaty przyrody w celu angażowania się w ich tradycyjne sposoby użytkowania gruntów.

Prawo regionalne, Kodeks Obwodu Murmańskiego, wzywa organy władzy państwowej obwodu do ułatwienia rdzennym ludom z Kola Północnego nadawania imion „w realizacji ich praw do zachowania i rozwoju ich ojczystego języka, narodowego kultura, tradycje i zwyczaje”. Trzecia część Artykułu 21 stwierdza: „W historycznie ustalonych obszarach zamieszkania, Samowie mają prawo do tradycyjnego korzystania z przyrody i [tradycyjnej] działalności”.

Port Murmańsk w Zatoce Kolskiej

Na całej roskiej północy rdzenni mieszkańcy i micowi mają trudności ze sprawowaniem kontroli nad zasobami, od których oni sami i ich przodkowie byli zależni od wieków. Brak ochrony rdzennych dróg nie wynika jednak z nieadekwatności prawa pisanego, ale raczej z niewdrożenia istniejących praw. Nadal łamane są prawa rdzennej ludności, a wydobycie ropy, gazu i minerałów oraz inne działania (górnictwo, wycinanie drewna, rybołówstwo komercyjne i turystyka) wprowadzają do roskiej gospodarki waluty obce. Sposoby życia i gospodarka rdzennych ludów roskiej północy opierają się na hodowli reniferów, rybołówstwie, polowaniu na ssaki lądowe i morskie oraz łapaniu w pułapkę. Wiele grup w roskiej Arktyce to na wpół koczowniczy tryb życia, przemieszczający się sezonowo do różnych obozów myśliwskich i rybackich. Grupy te zależą od różnych typów środowiska w różnych porach roku, a nie od wyczerpania jednego towaru. Na całej północno-zachodniej Syberii rozwój ropy i gazu zaburzył pastwiska i osłabił zdolność rdzennej ludności do dalszego polowania, łowienia ryb, łapania w pułapki i działalności pasterskiej. Drogi zbudowane w związku z poszukiwaniem i rozwojem ropy naftowej i gazu niszczą i degradują pastwiska, cmentarzyska przodków i święte mica oraz zwiększają polowanie przez pracowników naftowych na terytorium używanym przez ludy tubylcze.

Wieś Krasnoshchelye nad rzeką Ponoi

W ojczyźnie Samów na Półwyspie Kolskim w północno-zachodniej Rosji władze regionalne zamknęły osiemdziesięciokilometrowy odcinek rzeki Ponoi (i innych rzek) dla lokalnego rybołówstwa i przyznały wyłączne prawa do połowów firmie komercyjnej oferującej połowy i -zwolnić wędkarzy sportowych głównie z zagranicy. Pozbawiło to micowych Samów (zob. art. 21 Kodeksu Obwodu Murmańskiego) żywności dla ich rodzin i społeczności oraz ich tradycyjnych środków do życia. W ten sposób zamknięcie łowiska dla micowych mogło naruszyć test sformułowany przez Komitet Praw Człowieka ONZ i zlekceważyć Kodeks Ziemi, inne akty prawne i dekret prezydencki z 1992 roku. Samim nie tylko nie wolno łowić ryb na osiemdziesięciokilometrowym odcinku wydzierżawionym firmie Ponoi River Company, ale są one również zobowiązane przez przepisy regionalne do płacenia za licencje na połów ograniczonej liczby ryb poza obszarem dzierżawy. Mieszkańcy odległych społeczności nie mają ani siły, ani środków, aby domagać się egzekwowania swoich praw. Tu i gdzie indziej na okołobiegunowej północy brak zastosowania praw chroniących rdzenną ludność prowadzi do „kryminalizacji” lokalnych rdzennych populacji, które nie mogą przetrwać bez „kłusownictwa” zasobów, które powinny być dla nich legalnie dostępne.

Chociaż rdzenni przywódcy w Rosji od czasu do czasu domagali się rdzennych praw do ziemi i zasobów, do tej pory nie było żadnej poważnej ani trwałej dyskusji na temat praw rdzennych grup do własności ziemi. Rosja nie przyjęła konwencji MOP dotyczącej ludności tubylczej i plemiennej, C169.

Nordycka Konwencja Samów

16 listopada 2005 r. w Helsinkach grupa ekspertów, kierowana przez byłego prezesa Sądu Najwyższego Norwegii, profesora Carstena Smitha, przedstawiła propozycję Konwencji Nordyckiej na dorocznym wspólnym spotkaniu ministrów odpowiedzialnych za sprawy Samów w Finlandii, Norwegii i Szwecji oraz przewodniczący trzech parlamentów Samów z poszczególnych krajów. Konwencja ta uznaje Samów za jedną rdzenną ludność zamieszkującą ponad granicami państwowymi we wszystkich trzech krajach. Zaproponowano zestaw minimalnych standardów dotyczących praw do rozwoju języka i kultury lapońskiej oraz praw do ziemi i wody, środków do życia i społeczeństwa. Konwencja nie została jeszcze ratyfikowana w krajach skandynawskich.

Kultura

Aby zrekompensować dawne represje, władze Norwegii, Szwecji i Finlandii podejmują teraz wysiłek budowania saamskich instytucji kulturalnych oraz promowania saamskiej kultury i języka.

Duodji (rzemiosło)

Noże Samów
Zroszony pasek, nóż i poroże z poroża
Sami kobieta ze Szwecji

Duodji, rękodzieło Samów, wywodzi się z czasów, gdy Samowie byli samonośnymi nomadami, wierząc, że przedmiot powinien przede wszystkim służyć celowi, a nie być przede wszystkim dekoracyjnym. Mężczyźni najczęściej używają drewna, kości i poroża do wyrobu przedmiotów, takich jak wyszywane noże sami z rękojeścią z poroża, bębny i guksi (kubki). Kobiety używały skóry i korzeni do wyrobu przedmiotów, takich jak gákti (odzież) oraz plecione kosze z korzeni brzozowych i świerkowych.

Odzież

Sami kapelusze

Gákti to tradycyjne stroje noszone przez lud Samów. Gákti nosi się zarówno podczas ceremonii, jak i podczas pracy, zwłaszcza podczas wypasu reniferów.

Tradycyjnie gákti wykonywano ze skóry renifera i ścięgien, ale obecnie częściej używa się wełny, bawełny lub jedwabiu. Gákti dla kobiet zazwyczaj składa się z sukienki, szala z frędzlami zapinanego na 1-3 srebrnych broszek oraz butów/butów wykonanych z futra lub skóry renifera. Buty saami (lub nutuki ) mogą mieć spiczaste lub podwinięte palce i często owinięte wokół kostek opaski. Buty wschodniego Saami mają zaokrąglony czubek na butach z futra renifera, podszyte filcem i zdobione koralikami. Istnieją różne gákti dla kobiet i mężczyzn; męskie gákti mają krótszą "żakiet-spódnicę" niż długa sukienka damska. Tradycyjne gákti są najczęściej w odmianach czerwonej, niebieskiej, zielonej, białej, średnio brązowej garbowanej skóry lub futra renifera. Zimą pojawia się futro i legginsy z renifera, a czasem ponczo (luhkka) i lina/lasso.

Kolory, wzory i biżuteria gákti wskazują, skąd pochodzi dana osoba, czy jest samotna, czy w związku małżeńskim, a czasami mogą być nawet charakterystyczne dla jej rodziny. Kołnierzyk, rękawy i rąbek mają zwykle aplikacje w postaci geometrycznych kształtów. Niektóre regiony mają wstążki, inne hafty z cyny, a niektórzy wschodni Saami mają koraliki na odzieży lub kołnierzu. Czapki różnią się w zależności od płci, pory roku i regionu. Mogą być z wełny, skóry lub futra. Mogą być haftowane lub na wschodzie bardziej przypominają koronę z koralików z szalem. Niektóre tradycyjne szamańskie nakrycia głowy miały skóry zwierzęce, warkocze i pióra, szczególnie we wschodniej Sapmi.

Gákti można nosić z paskiem; czasami są to tkane paski, tkane lub z koralików. Skórzane paski mogą mieć wyszywane guziki z poroża, srebrne guziki w kształcie muszli, frędzle lub mosiężne/miedziane detale, takie jak pierścienie. Pasy mogą również mieć wyszywane koralikami skórzane woreczki, poroża na igły, akcesoria do ognia, miedziane pierścienie, amulety i często rzeźbiony i/lub wyszywany nóż z poroża. Niektórzy wschodni Saami mają również sweter z kapturem (малиц) ze skór renifera z wełną wewnątrz i powyżej butów do kolan.

Media i literatura

Ilustracja Johana Turiego przedstawiająca wypas reniferów z jego książki z 1910 roku Muitalus samiid birra (Opis Samów), pierwszej książki opublikowanej w języku Samów
  • W Północnych Samach w telewizji krajowej w Norwegii, Szwecji i Finlandii ukazują się krótkie codzienne biuletyny informacyjne . W Samach często powstają też programy telewizyjne dla dzieci . Istnieje również stacja radiowa dla Saamów Północnych, która ma kilka programów informacyjnych w innych językach Saami .
  • Pojedyncza gazeta codzienna jest publikowana w Północnym Saami, Ávvir, wraz z kilkoma czasopismami.
  • W Kautokeino po norweskiej stronie oraz w Kirunie po szwedzkiej stronie znajduje się teatr Samów Beaivvaš . Oboje zwiedzają cały obszar Samów z dramatem napisanym przez autorów Samów lub w tłumaczeniach międzynarodowych.
  • Szereg powieści i zbiorów poezji jest publikowanych co roku w północnych Samach, a czasem także w innych językach Samów. Największym wydawnictwem Samów jest Davvi Girji.
  • Pierwszą świecką książką opublikowaną w języku saamskim była „ Muitalus samiid birra ” Johana Turiego (Rachunek Samów), wydana w 1910 roku z tekstem w języku lapońskim północnym i duńskim.

Muzyka

Sara Marielle Gaup w Riddu Riđđu

Charakterystyczną cechą tradycji muzycznej Samów jest śpiew dżiku . Dżiki to pieśni śpiewane tradycyjnie a cappella, zwykle śpiewane powoli i głęboko w gardle, z wyraźną emocjonalną treścią smutku lub gniewu. Joiki mogą być poświęcone zwierzętom i ptakom w naturze, wyjątkowym ludziom lub specjalnym okazjom, mogą być radosne, smutne lub melancholijne. Często opierają się na improwizacji sylabicznej. W ostatnich latach dżikom często towarzyszą instrumenty muzyczne. Jedynymi tradycyjnymi instrumentami Samów, które czasami były używane do akompaniamentu joik, są flet „fadno” (wykonany z przypominających trzcinę łodyg Angelica archangelica ) i bębny ręczne (bębny ramowe i bębny misowe).

Edukacja

  • Edukacja z Samami jako pierwszym językiem jest dostępna we wszystkich czterech krajach, a także poza obszarem Samów.
  • Sámi University College znajduje się w Kautokeino. Język saami jest studiowany na kilku uniwersytetach we wszystkich krajach, w szczególności na Uniwersytecie w Tromsø, który uważa saami za język ojczysty, a nie za język obcy.

Festiwale

  • Liczne festiwale Samów na całym obszarze Sapów celebrują różne aspekty kultury Samów. Najbardziej znanym po norweskiej stronie jest Riddu Riđđu, choć są też inne, takie jak Ijahis Idja [ fi ] w Inari . Do najbardziej świątecznych należą festiwale wielkanocne odbywające się w Kautokeino i Karasjok przed wiosenną migracją reniferów na wybrzeże. Festiwale te łączą tradycyjną kulturę z nowoczesnymi zjawiskami, takimi jak wyścigi skuterów śnieżnych. Świętowali nowy rok znany jako Ođđajagemánnu.

Dzieła wizualne

Oprócz Duodji (rękodzieła Samów), rozwija się obszar współczesnej sztuki wizualnej Samów. Powstają galerie, takie jak Sámi Dáiddaguovddáš (Samskie Centrum Sztuki Współczesnej).

Taniec

W przeciwieństwie do wielu innych rdzennych ludów, tradycyjny taniec generalnie nie jest widocznym przejawem tożsamości Samów. Doprowadziło to do powszechnego błędnego przekonania, że ​​Saami, przynajmniej w zachodniej części Sapmi, nie mają tradycyjnej kultury tanecznej.

Kompani Nomad, zespół tańca współczesnego Samów, przyjrzał się starym opisom szamnistycznych rytuałów i zachowań, aby zidentyfikować „zagubione” tańce Samów i wyobrazić je na nowo poprzez taniec współczesny. Przykładem jest lihkadus (taniec ekstazy) opisany w źródłach z XVI i XVII wieku, który został zaadaptowany przez szwedzko-samskiego księdza Larsa Levi Laestadiusa, który przeniósł go i inne saamskie tradycje do Kościoła Szwecji w ramach ruchu laestadianizmu .

Tańce partnerskie i grupowe są częścią kultury Skolt Samów i wśród Samów na Półwyspie Kolskim co najmniej od drugiej połowy XIX wieku. Te tańce kwadratowe, tańce par, tańce w kręgu i gry śpiewane są pod wpływem kultur tanecznych Karelii i północno-roskiej, prawdopodobnie pod wpływem roskich kupców, służby wkowej za cara i Roskiego Kościoła Prawosławnego . Ta wschodnia tradycja taneczna Sapmi była bardziej ciągła i została zaadaptowana przez współczesne samickie zespoły taneczne, takie jak Johtti Kompani.

Hodowla reniferów

Wypas reniferów
Budynek w Ljungris, będący własnością społeczności Samów i używany zwłaszcza do znakowania cieląt reniferów latem

Hodowla reniferów była i nadal jest ważnym aspektem kultury Samów. Tradycyjnie Lapończycy żyli i pracowali w grupach zajmujących się hodowlą reniferów zwanych siidat, które składają się z kilku rodzin i ich stad. Członkowie siida pomagali sobie nawzajem w zarządzaniu i hodowli stad. W latach przymusowej asymilacji obszary, na których hodowanie reniferów było ważnym źródłem utrzymania, należały do ​​nielicznych, na których przetrwała kultura i język Samów.

Obecnie w Norwegii i Szwecji hodowla reniferów jest prawnie chroniona jako wyłączne źródło utrzymania Samów, tak że tylko osoby pochodzenia Samów powiązane z rodziną pasterską mogą posiadać renifery, a tym samym z nich zarabiać. Obecnie w Norwegii wypasem reniferów zajmuje się około 2800 osób. W Finlandii hodowla reniferów nie jest wyłączna iw ograniczonym stopniu jest również praktykowana przez etnicznych Finów. Z prawnego punktu widzenia jest to ograniczone do obywateli UE / EOG zamieszkałych na tym obszarze. Na północy (Laponia) odgrywa główną rolę w lokalnej gospodarce, podczas gdy jej wpływ gospodarczy jest mnizy w południowej części obszaru ( prowincja Oulu ).

Wśród pasterzy reniferów w wioskach Saami kobiety mają zazwyczaj wyższy poziom formalnego wykształcenia w okolicy.

Gry

Samowie tradycyjnie grali zarówno w gry karciane, jak i planszowe, ale niewiele gier Samów przetrwało, ponieważ chrześcijańscy misjonarze i laestadianie uważali takie gry za grzeszne. Do czasów współczesnych zachowały się tylko zasady trzech gier planszowych Samów. Sáhkku to gra planszowa, w której każdy gracz kontroluje grupę żołnierzy (określanych jako „kobiety” i „mężczyźni”), którzy ścigają się po planszy w pętli, próbując wyeliminować żołnierzy drugiego gracza. Gra jest powiązana z południowo skandynawskimi daldøs, arabskimi tablanami i indkimi tablanami. Sáhkku różni się od tych gier pod kilkoma względami, przede wszystkim dodaniem elementu – „króla” – który radykalnie zmienia rozgrywkę. Tablut to czysta gra strategiczna z rodziny tafl . W grze występują „Szwedzi” i „król szwedzki”, których celem jest ucieczka, oraz armia „Moskali”, której celem jest schwytanie króla. Tablut to jedyna gra tafl, w której stosunkowo nienaruszony zestaw zasad przetrwał do naszych czasów. Dlatego wszystkie współczesne wersje tafl (powszechnie nazywane „Hnefatafl” i sprzedawane wyłącznie jako gry „Norse” lub „Viking”) opierają się na saamskiej grze tablut. Dablot Prejjesne to gra związana z alquerque, która różni się od większości tego typu gier (np . warcaby ) posiadaniem pionków o trzech różnych rangach. Dwie strony gry są określane jako „Sami” (król, książę, wojownicy) i „Finlenders” (właściciele ziemscy, syn właściciela ziemskiego, rolnicy).

Region kulturowy

Sápmi znajduje się w Europie Północnej, obejmuje północną część Fennoskandii i obejmuje cztery kraje: Norwegię, Szwecję, Finlandię i Rosję. Non-Sámi i wiele regionalnych map często nazywa ten sam region Laponią, ponieważ istnieje znaczne regionalne nakładanie się między Sápmi a prowincjami Laponii w Szwecji i Laponii w Finlandii. Wiele Sápmi znajduje się poza tymi prowincjami. Pomimo terminów używanych w turystyce, Laponia może być myląca lub obraźliwa, albo jedno i drugie, dla Samów, w zależności od kontekstu i mica użycia tego słowa. Wśród Samów, Sapmi jest ściśle używany i akceptowalny.

Zakres

Saami w Härjedalen (1790–1800), daleko na południe w rejonie Sapmi

Nie ma oficjalnej definicji geograficznej granic Sapmi. Jednak zwykle uwzględniane są następujące hrabstwa i prowincje:

Gminy Gällivare, Jokkmokk i Arjeplog w szwedzkiej Laponii zostały w 1996 roku wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako „Obszar Laponii”.

Obszar zamieszkania Sami w Finlandii składa się z gmin Enontekiö, Utsjoki i Inari oraz części gminy Sodankylä . Około 3 000 z około 10 000 mieszkańców Finlandii posługuje się saami jako językiem ojczystym. Dziś znaczna część fińskich Samów mieszka poza regionem Sapmi, na przykład w Helsinkach jest stosunkowo liczna i aktywna mnizość Samów. Według parlamentu Lapończycy mieszkają w 230 gminach spośród 336 gmin w Finlandii . 75% Samów poniżej 10 roku życia mieszka poza regionem Sapmi.

Ważne miasta Samów

Następujące miasta i wsie mają znaczną populację Samów lub goszczą instytucje Samów (nazwa norweska, szwedzka, fińska lub roska w nawiasach):

  • Aanaar, Anár lub Aanar (Inari) to siedziba fińskiego parlamentu Saamów, Centrum Kultury Sajos Samów, SAKK – Saamelaisalueen koulutuskeskus [ fi ] (Instytut Edukacji Saamów), Anarâškielâ servi (Stowarzyszenie Językowe Samów Inariów) i Inari Saamów Muzeum Siidy .
  • Aarborte (Hattfjelldal) jest południowym centrum Samów ze szkołą języka Południowego Saami i centrum kultury Samów.
  • Árjepluovve (Arjeplog) to ośrodek Pite Saami w Szwecji.
  • Deatnu (Tana) ma znaczną populację Samów.
  • Divtasvuodna (Tysfjord) jest centrum populacji Lule-Sámi. Znajduje się tutaj centrum Árran Lule-Sámi.
  • Gáivuotna (Kåfjord, Troms) jest ważnym ośrodkiem kultury Sea-Sami. Każdego lata w Gáivuotna odbywa się festiwal Riddu Riđđu. W gminie znajduje się centrum języka lapońskiego i centrum Ája Saami . Opozycja przeciwko rewitalizacji języka i kultury Samów w Gaivuotna była niesławna pod koniec lat 90. i obejmowała wielokrotne rozstrzeliwanie znaków drogowych w języku Samów.
  • Giron (Kiruna), proponowana siedziba szwedzkiego parlamentu Samów.
  • Guovdageaidnu (Kautokeino) jest prawdopodobnie kulturalną stolicą Samów. Około 90% populacji mówi po saami. Kilka instytucji Saami znajduje się w Kautokeino, w tym: Teatr Beaivváš Saami, szkoła średnia Saami i szkoła hodowli reniferów Saami University College, Nordycki Instytut Badawczy Saami, Rada Językowa Saami, Centrum Zasobów na rzecz Praw Ludności Rdzennej oraz Międzynarodowe Centrum Hodowli Reniferów. Ponadto w Kautokeino znajduje się kilka mediów Samów, w tym gazeta Áššu w języku Samów oraz wydawnictwo i wytwórnia płytowa DAT Samów. Kautokeino jest również gospodarzem turnieju, w tym Grand Prix Samów 2010 (Sami Musicfestival) oraz Pucharu Świata w Wyścigach Reniferów. Bunt Kautokeino w 1852 roku jest jednym z niewielu buntów Samów przeciwko uciskowi rządu norweskiego wobec Samów.
  • Iänudâh lub Eanodat (Enontekiö).
  • Jiellevárri lub Váhčir (Gällivare)
Ájtte Muzeum Samów, Jokkmokk
Chata z bali w Utsjoki
  • Jåhkåmåhkke (Jokkmokk) organizuje targ Samów w pierwszy weekend każdego lutego i ma szkołę języka Samów i tradycyjnej wiedzy o nazwie Samij Åhpadusguovdásj.
  • Kárášjohka (Karasjok) jest siedzibą norweskiego parlamentu Samów . Inne ważne instytucje Samów znajdują się w Kárášjohka, w tym NRK Sámi Radio, Muzeum Kolekcji Samów, Centrum Sztuki Samów, Specjalistyczna Biblioteka Samów, kancelaria prawna Mid-Finnmark, przychodnia psychiatryczna dla dzieci i młodzieży – jedna z nielicznych w kraju poziom zatwierdzony do prowadzenia pełnego szkolenia specjalistycznego. Inne ważne instytucje obejmują Specjalistyczne Centrum Medyczne Samów oraz Instytut Badań nad Zdrowiem Samów. Ponadto w gminie znajduje się park kulturowy Sápmi, w którym publikowana jest gazeta w języku Sámi Min Áigi .
  • Leavdnja (Lakselv) w gminie Porsáŋgu (Porsanger) jest siedzibą Finnmark Estate i gazety Ságat Sámi. Organizacja Finnmarkseiendommen jest właścicielem i zarządza około 95% gruntów we Finnmarku, a 50% członków jej zarządu jest wybieranych przez norweski parlament Samów.
  • уя̄вьр (Lovozero)
  • Staare (Östersund) to ośrodek dla południowych Lapończyków mieszkających w Szwecji. Jest to mice dla Gaaltije – centrum kultury Południowych Saamów – żywego źródła wiedzy o kulturze, historii i biznesie Południowych Saamów. W Staare znajduje się również Centrum Informacji Samów i jedno z biur Parlamentu Samów w Szwecji.
  • Njauddâm jest centrum Skolt Sámi z Norwegii, które mają w mieście własne muzeum Ęʹvv .
  • Ohcejohka (Utsjoki).
  • Snåase (Snåsa) to centrum języka lapońskiego południowego i jedyna gmina w Norwegii, w której język saamski południowy jest językiem urzędowym. Muzeum Saemien Sijte Południowych Samów znajduje się w Snåase.
  • Unjárga (Nesseby) jest ważnym ośrodkiem kultury Samów Morza. Jest to również siedziba Muzeum Várjjat Sámi i departamentu kultury i środowiska norweskiego parlamentu Sámi. Tam urodził się pierwszy Lapończyk wybrany do norweskiego parlamentu, Isak Saba .
  • Árviesjavrrie (Arvidsjaur). Nowi osadnicy z południa Szwecji przybyli dopiero w drugiej połowie XVIII wieku. Dzięki temu tradycja i kultura Samów została dobrze zachowana. Lapończycy mieszkający na południu Norrbotten w Szwecji wykorzystują miasto do wypasu reniferów w okresie letnim. Zimą przenoszą renifery na wybrzeże, do Piteå.

Dane demograficzne

Sami dziecko, 1923
Rodzina Saami na uroczystości wiosennej

Na obszarze geograficznym Sapmi, Saami to niewielka populacja. Według niektórych szacunkowa całkowita populacja Samów wynosi około 70 000. Jednym z problemów przy próbie policzenia populacji Saamów jest to, że istnieje kilka wspólnych kryteriów tego, co oznacza „bycie Saami”. Ponadto istnieje kilka języków Samów i dodatkowych dialektów, a w Sapmi jest kilka obszarów, w których niewielu Samów mówi w swoim ojczystym języku z powodu wymuszonej asymilacji kulturowej, ale nadal uważają się za Samów. Innymi wyznacznikami tożsamości są pokrewieństwo (o którym można powiedzieć, że na pewnym lub innym poziomie ma duże znaczenie dla wszystkich Samów), region geograficzny Sapmi, z którego pochodzi ich rodzina, i/lub ochrona lub zachowanie pewnych aspektów kultury Samów .

Wszystkie skandynawskie parlamenty Samów przyjęły jako „podstawowe” kryterium rejestracji jako Samów tożsamość samą w sobie – należy zadeklarować, że naprawdę uważa się siebie za Samów. Kryteria obiektywne są różne, ale generalnie dotyczą pokrewieństwa i/lub języka.

Mimo to, ze względu na kulturową asymilację Lapończyków, która miała mice w czterech krajach na przestrzeni wieków, szacunki dotyczące populacji są trudne do dokładnego zmierzenia. Populację szacuje się na 80 000 do 135 000 w całym regionie nordyckim, w tym na obszarach mikich, takich jak Oslo w Norwegii, tradycyjnie uważanych za poza Sápmi. Państwo norweskie uznaje każdego Norwega za Sami, jeśli ma on pradziadka, którego językiem ojczystym był sam, ale nie ma i nigdy nie było żadnej rejestracji języka ojczystego, którym posługują się Norwegowie.

Mniej więcej połowa wszystkich Samów mieszka w Norwegii, ale wielu mieszka w Szwecji, a mnize grupy żyją na dalekiej północy Finlandii i na Półwyspie Kolskim w Rosji. Sami w Rosji zostali zmuszeni przez władze sowieckie do przeniesienia się do kolektywu Lovozero /Lujávri w środkowej części Półwyspu Kolskiego.

Język

Księga alfabetyczna EW Borg, wydana w 1859 w języku fińskim- Inari Sámi

Nie ma jednego języka Samów, ale grupa dziesięciu odrębnych języków Samów . Sześć z tych języków ma swoje własne pisemne standardy. Języki lapońskie są stosunkowo blisko spokrewnione, ale nie są wzajemnie zrozumiałe; na przykład mówiący z Południowych Saamów nie mogą zrozumieć Północnych Samów. Zwłaszcza wcześniej te odrębne języki nazywano „dialektami”, ale dziś uważa się to za mylące ze względu na głębokie różnice między odmianami. Większość języków Samów jest używana w kilku krajach, ponieważ granice językowe nie pokrywają się z granicami państwowymi.

Wszystkie języki lapońskie są w pewnym stopniu zagrożone, od tego, co UNESCO określa jako „zdecydowanie zagrożone”, po „wymarłe”. Wynika to po części z historycznych przepisów zakazujących używania języków saami w szkołach iw domu w Szwecji i Norwegii. Języki Samów i śpiewy Samów, zwane dżikami, były nielegalne w Norwegii od 1773 do 1958 roku. Następnie dostęp do nauczania Samów w ramach edukacji był możliwy dopiero w 1988 roku. przyjęty. Były one początkowo prowadzone przez misjonarzy, ale później kontrolowane przez rząd. Na przykład w Rosji dzieci Samów zabierano w wieku 1-2 lat i wracano w wieku 15-17 lat, nie znając ich języka i tradycyjnych społeczności. Nie wszyscy Saami postrzegali szkoły negatywnie i nie wszystkie były brutalne. Jednak bycie zabranym z domu i zakaz mówienia po saami spowodowało alienację kulturową, utratę języka i obniżoną samoocenę.

Języki lapońskie należą do rodziny języków uralskich, językowo spokrewnionych z fińskim, estońskim i węgierskim . Z powodu długotrwałego kontaktu i importu przedmiotów obcych kulturze Saami z sąsiednich Skandynawów, istnieje wiele germańskich zapożyczeń w Saami, szczególnie dla obiektów „mikich”. Większość Lapończyków posługuje się teraz większością języków krajów, w których żyją, tj. szwedzkim, roskim, fińskim i norweskim. Podejmowane są wysiłki na rzecz dalszego używania języków Samów wśród Samów i osób pochodzenia Samów. Mimo tych zmian spuścizna represji kulturowych nadal istnieje. Wielu starszych Samów wciąż odmawia mówienia po saami. Ponadto rodzice Saami nadal czują się wyobcowani ze szkół i dlatego nie uczestniczą w kształtowaniu programów nauczania i polityki szkolnej na tyle, na ile mogliby.

W Norwegii nazwa języka to samisk, a nazwa ludu to Same ; w Finlandii nazwa języka jest pisana saame, a nazwa ludu saamelainen .

Amerykański naukowiec Michael E. Krauss opublikował w 1997 roku oszacowanie populacji Samów i ich języków.

Grupa Populacja Grupa językowa Język Głośniki (1997) % Głośniki (2010) Status Najważnize terytorium Inne tradycyjne terytoria
Saami Północny 42 500 zachodnie języki lapońskie Północny język lapoński 21 700 51% 30 000 zdecydowanie zagrożone Norwegia Szwecja, Finlandia
Lule Sami 8 000 zachodnie języki lapońskie Język Lule Sami 2 300 29% 650 poważnie zagrożone Szwecja Norwegia
Pite Sami 2 000 zachodnie języki lapońskie Język Pite Sami 60 3% 20 krytycznie zagrożony Szwecja Norwegia
Południowy Sami 1 200 zachodnie języki lapońskie Południowy język lapoński 600 50% 500 poważnie zagrożone Szwecja Norwegia
Ume Sami 1 000 zachodnie języki lapońskie język ume lapoński 50 5% 20 krytycznie zagrożony Szwecja Norwegia
Skolt Sami 1 000 Wschodnie języki lapońskie język skolt saami 430 43% 300 poważnie zagrożone Finlandia Rosja, Norwegia
Kildin Sami 1 000 Wschodnie języki lapońskie Kildin Sami język 650 65% 787 poważnie zagrożone Rosja
Inari Sami 900 Wschodnie języki lapońskie język inari lapoński 300 33% 400 poważnie zagrożone Finlandia
Ter Sami 400 Wschodnie języki lapońskie Język Ter Saami 8 2% 2 krytycznie zagrożony Rosja
Akkala Sami 100 Wschodnie języki lapońskie Akkala Sami język 7 7% 0 wyginąć Rosja
Rozmieszczenie geograficzne języków Samów:
  1. Południowy Sami
  2. Ume Sami
  3. Pite Sami
  4. Lule Sami
  5. Saami Północny
  6. Skolt Sami
  7. Inari Sami
  8. Kildin Sami
  9. Ter Sami
Zaciemniony obszar reprezentuje gminy, które uznają saami za język urzędowy.
Ta mapa pokazuje rozmieszczenie geograficzne języków Samów i oferuje dodatkowe informacje, takie jak liczba rodzimych mówców Samów i lokalizacje parlamentów Samów.

Język Kemi Sámi wymarł w XIX wieku.

Wielu Samów nie mówi już w żadnym z tych języków z powodu historycznej polityki asymilacji, więc liczba Samów żyjących w każdym obszarze jest znacznie wyższa.

Badania nad inteligencją Samów wykazały, że osiągają one podobne wyniki, jak inne populacje nordyckie.

Podział według geografii

Sápmi tradycyjnie dzieli się na:

  • Wschodni Sápmi (Inari, Skolt, Akkala, Kildin i Teri Sámi na półwyspie Kolskim (Rosja) oraz Inari (Finlandia, dawniej także we wschodniej Norwegii)
  • Northern Sápmi (Północne, Lule i Pite Sámi w większości północnej części Norwegii, Szwecji i Finlandii)
  • Southern Sápmi (Ume i Southern Sámi w środkowej części Szwecji i Norwegii)

Należy również zauważyć, że wielu Samów mieszka obecnie poza Sápmi, w dużych miastach, takich jak Oslo w Norwegii.

Podział według zawodu

Podział często używany w Północnych Samach opiera się na zawodzie i micu zamieszkania. Podział ten stosowany jest również w wielu tekstach historycznych:

  • Reniferowy Saami lub Górski Saami (w Północnym Saami boazosapmelash lub badjeolmmosh). Wcześniej koczowniczy Saami żyjący jako pasterze reniferów. Obecnie większość z nich ma stałe mice zamieszkania w głównych obszarach Samów. Około 10% Samów prowadzi hodowlę reniferów, która jest postrzegana jako podstawowa część kultury Samów, aw niektórych częściach krajów nordyckich może być uprawiana tylko przez Samów.
  • Sea Sámi (w Północnym Saami” mearasapmelash ). Żyli oni tradycyjnie łącząc rybołówstwo i rolnictwo na małą skalę. Dziś często używane przez wszystkich Samów z wybrzeża, niezależnie od ich zawodu.
  • Las Samów, który tradycyjnie żył, łącząc łowienie ryb w śródlądowych rzekach i jeziorach z hodowlą reniferów na małą skalę.
  • Miasto Samów, którzy są obecnie prawdopodobnie największą grupą Samów.

Podział według kraju

Tradycyjna prezentacja Samów w Lovozero, Półwysep Kolski, Rosja

Według norweskiego parlamentu Samów, populacja Samów w Norwegii wynosi 40 000. Jeśli uwzględni się wszystkich ludzi, którzy mówią w języku saami lub mają rodzica, dziadka lub pradziadka, który mówi lub mówi w języku saami, liczba ta sięga 70 000. Według stanu na 2021 r. 20 545 osób zostało zarejestrowanych do głosowania w wyborach do parlamentu Saami w Norwegii. Większość Samów żyje we Finnmarku i Północnym Troms, ale są też populacje Samów w Południowym Troms, Nordland i Trøndelag . Ze względu na niedawną migrację twierdzono również, że Oslo jest gminą o największej populacji Samów. Samowie występują w większości tylko w gminach Guovdageaidnu–Kautokeino, Kárášjohka–Karasjok, Porsáŋgu–Porsanger, Deatnu–Tana i Unjárga–Nesseby w Finnmarku oraz Gáivuotna–Kåfjord w Północnym Troms. Obszar ten jest również znany jako główny obszar Saami, a Saami i norweski są tutaj równorzędnymi językami administracyjnymi.

Według szwedzkiego parlamentu Lapończyków szacunkowa wielkość populacji Lapończyków w Szwecji wynosi od 20 000 do 40 000. W 2021 r. 9 226 osób zostało zarejestrowanych do głosowania w wyborach do szwedzkiego parlamentu Saami.

Według Fińskiego Centrum Ewidencji Ludności i fińskiego parlamentu lapońskiego, ludność lapońska mieszkająca w Finlandii liczyła w 2019 r. 10 753. Na dzień 31 grudnia 2021 r. tylko 2023 osoby zostały zarejestrowane jako mówiące językiem lapońskim jako językiem ojczystym.

Według Ogólnoroskiego Spisu Powszechnego z 2010 r . populacja Samów w Rosji wynosiła 1771.

Diaspora Samów poza Sápmi

Renifer na Alasce

Szacuje się, że w Ameryce Północnej mieszka około 30 000 osób, które są Samami lub potomkami Samów. Większość z nich osiedliła się na obszarach, o których wiadomo, że zamieszkują norwescy, szwedzcy i fińscy imigranci. Niektóre z tych skoncentrowanych obszarów to Minnesota, Północna Dakota, Iowa, Wisconsin, Górny Półwysep Michigan, Illinois, Kalifornia, Waszyngton, Utah i Alaska; a także w całej Kanadzie, w tym Saskatchewan, Manitobie i Północnym Ontario, a także kanadkie terytoria Terytorium Północno-Zachodniego, Jukon i Nunavut .

Potomkowie tych saamskich imigrantów zazwyczaj niewiele wiedzą o swoim dziedzictwie, ponieważ ich przodkowie celowo ukrywali swoją rdzenną kulturę, aby uniknąć dyskryminacji ze strony dominującej kultury skandynawskiej lub nordyckiej. Niektórzy z tych Samów są częścią diaspory, która przeniosła się do Ameryki Północnej, aby uniknąć polityki asymilacji w swoich krajach ojczystych. Było też kilka rodzin Samów, które zostały sprowadzone do Ameryki Północnej ze stadami reniferów przez rządy USA i Kanady w ramach „Projektu Reindeer”, mającego na celu nauczenie Eskimosów o hodowli reniferów. Historia Samów na Alasce jest długa .

Niektórzy z tych imigrantów Samów i potomków imigrantów są członkami Sami Siida Ameryki Północnej .

Organizacja

Sápmi demonstruje wyraźną pół-narodową tożsamość, która wykracza poza granice między Norwegią, Szwecją, Finlandią i Rosją. Nie ma ruchu na rzecz suwerennego państwa, ale dążą do większej autonomii w poszczególnych państwach narodowych.

Parlamenty Samów

Parlamenty Samów ( Sámediggi w Samach Północnych, Sametigge w Inari Samów, Sää'mte'ǧǧ w Skolt Samów ) założone w Finlandii (1973), Norwegii (1989) i Szwecji (1993) są organami przedstawicielskimi ludów pochodzenia saamskiego. Rosja nie uznała Samów za mnizość iw rezultacie nie uznaje Samów parlamentu, nawet jeśli Samowie utworzyli nieuznany Samów Parlament Rosji . Nie ma jednego, zjednoczonego parlamentu Samów, który obejmuje wszystkie kraje skandynawskie. Raczej każdy z wyżej wymienionych trzech krajów ustanowił własne odrębne ciała ustawodawcze dla Samów, mimo że trzy parlamenty Samów często współpracują ze sobą w kwestiach transgranicznych. We wszystkich trzech krajach działają one jako instytucja autonomii kulturalnej dla rdzennej ludności Samów. Parlamenty mają bardzo słabe wpływy polityczne, dalekie od autonomii. Są formalnie władzami publicznymi, rządzonymi przez rządy skandynawskie, ale mają demokratycznie wybranych parlamentarzystów, których misją jest praca na rzecz ludu i kultury Samów. Obietnice wyborcze kandydatów często wchodzą w konflikt z podporządkowaniem instytucji podległych ich rządom, ale jako władze mają pewien wpływ na rząd.

Organizacje norweskie

Głównymi organizacjami reprezentującymi Samów w Norwegii są siidas . Obejmują północną i środkową Norwegię.

organizacje szwedzkie

Głównymi organizacjami reprezentującymi Samów w Szwecji są siidas . Obejmują północną i środkową Szwecję.

fińskie organizacje

W przeciwieństwie do Norwegii i Szwecji, w Finlandii siida ( po fińsku paliskunta ) to korporacja zajmująca się hodowlą reniferów, której nie ogranicza pochodzenie etniczne. Rzeczywiście istnieją etniczni Finowie, którzy praktykują wypas reniferów, i w zasadzie wszyscy mieszkańcy obszaru hodowli reniferów (większość fińskiej Laponii i części prowincji Oulu), którzy są obywatelami krajów EOG, tj. Unii Europkiej oraz Norwegii, Islandii i Liechtenstein, mogą dołączyć do paliskunty .

organizacje roskie

W 2010 roku Rada Samów poparła utworzenie w Rosji centrum kulturalnego dla ludów Arktyki. Centrum Ludów Północy ma na celu promowanie współpracy artystycznej i kulturalnej między arktycznymi ludami Rosji i krajów nordyckich, ze szczególnym uwzględnieniem ludów tubylczych i mnizości.

Konflikty graniczne

Prawa do gruntów pod wypas reniferów

Sapmi, tradycyjne ziemie Saami, przekraczają cztery granice państw. Tradycyjne pastwiska letnie i zimowe leżą czasem po różnych stronach granic państw narodowych. Oprócz tego istnieje granica dla współczesnych Sápmi . Niektórzy twierdzą, że prawa (do hodowli reniferów, aw niektórych częściach nawet do łowienia ryb i polowań) obejmują nie tylko współczesne Sapmi, ale także obszary wykraczające poza dzisize Sapmi, które odzwierciedlają starsze terytoria. Dzisize „granice” pochodzą z XIV-XVI wieku, kiedy miały mice konflikty o ziemię. Zakładanie bardziej stabilnych mic zamieszkania i większych miast pochodzi z XVI wieku i było dokonywane ze względów strategicznych i ekonomicznych, zarówno przez ludy z grup Samów, jak i przez imigrantów z południa.

Posiadanie ziemi w granicach lub bycie członkiem siida (korporacji Saami) daje prawa. Inna ustawa uchwalona w Szwecji w połowie lat 90. dawała każdemu prawo do łowienia ryb i polowania w regionie, co spotkało się ze sceptycyzmem i gniewem wśród siida .

Postępowania sądowe były powszechne w całej historii, a celem z punktu widzenia Samów jest odzyskanie terytoriów używanych wcześniej w historii. Z powodu poważnej porażki w 1996 roku, jedna z siida wprowadziła koncepcję sponsorowania „Reindeer Godfather”, aby zebrać fundusze na dalsze bitwy w sądach. Te „wewnętrzne konflikty” są zwykle konfliktami między właścicielami gruntów niebędących Lapończykami a właścicielami reniferów. Sprawy kwestionują starożytne prawa Samów do pastwisk dla reniferów. W 2010 roku Szwecja została skrytykowana za stosunki z Saami w Powszechnym Okresowym Przeglądzie przeprowadzonym przez Grupę Roboczą Rady Praw Człowieka.

Nie ma odpowiedzi na pytanie, czy terytorium fjeldu jest własnością rządów (ziemi korony) czy ludności Saamów.

Z rdzennej perspektywy ludzie „należą do ziemi”, ziemia nie należy do ludzi, ale nie oznacza to, że myśliwi, pasterze i rybacy nie wiedzą, gdzie leżą granice ich terytoriów, jak również granice ich terytoriów. ich sąsiadów.

Symbole tożsamości Samów

Chociaż Samowie przez całą historię uważali się za jeden naród, idea Saamów, narodu Saamów, po raz pierwszy zyskała akceptację wśród Samów w latach siedemdziesiątych, a nawet później wśród większości populacji. W latach 80. i 90. stworzono flagę Samów, napisano hymn Samów i ustalono datę święta narodowego.

Flaga Samów

Flaga Samów

Flaga Samów została zainaugurowana podczas Konferencji Samów w Åre w Szwecji 15 sierpnia 1986 r. Była to wynik konkursu, do którego zgłoszono wiele propozycji. Zwycięski projekt został nadesłany przez artystkę Astrid Båhl ze Skibotn w Norwegii.

Motyw (pokazany po prawej) wywodzi się z bębna szamana i poematu „Päiven Pārne” („Synowie Słońca”) autorstwa południowosamskiego Andersa Fjellnera, opisującego ich jako synów i córki słońca. Flaga ma kolory Samów, czerwony, zielony, żółty i niebieski, a okrąg reprezentuje słońce (czerwony) i księżyc (niebieski).

Dzień Ludu Samów

Święto Narodowe Samów przypada na 6 lutego, kiedy to pierwszy kongres Samów odbył się w 1917 roku w Trondheim w Norwegii. Kongres ten był pierwszym spotkaniem norweskich i szwedzkich Sámi ponad swoimi granicami, aby wspólnie znaleźć rozwiązania wspólnych problemów. Uchwała o obchodach 6 lutego została podjęta w 1992 roku na 15. kongresie Samów w Helsinkach. Od 1993 roku Norwegia, Szwecja i Finlandia uznają 6 lutego za Święto Narodowe Samów.

„Pieśń ludu Samów”

Sámi soga lávlla ” („Pieśń ludu Samów”, dosł. „Pieśń o rodzinie Samów”) był pierwotnie wierszem napisanym przez Isaka Sabę, który został opublikowany po raz pierwszy w gazecie Saǥai Muittalægje 1 kwietnia 1906 roku. W sierpniu 1986 roku stał się hymnem Samów. Arne Sørli stworzył muzykę do wiersza, który został następnie zatwierdzony na 15. Konferencji Samów w Helsinkach w 1992 roku. „ Sami soga lávlla ” zostało przetłumaczone na wszystkie języki Saami .

Religia

Miedziana akwaforta (1767) autorstwa OH von Lode przedstawiająca noaidi z jego bębnem meavrresgárri

Wielu Samów praktykowało swoją religię aż do XVIII wieku. Większość Samów należy dziś do państwowych kościołów luterańskich Norwegii, Szwecji i Finlandii. Niektórzy Samowie w Rosji należą do Roskiego Kościoła Prawosławnego i podobnie, niektórzy Skolt Samowie przesiedleni w Finlandii są również częścią zboru prawosławnego, z dodatkową niewielką populacją w Norwegii.

Religia rdzennych Lapończyków

Religia rdzennych Samów jest rodzajem politeizmu . (Patrz Bóstwa Saamów .) Istnieje pewna różnorodność ze względu na rozległy obszar, jakim jest Sapmi, co pozwala na ewolucję różnic w wierzeniach i praktykach między plemionami. Wierzenia są ściśle związane z ziemią, animizmem i nadprzyrodzonym . Duchowość Samów często charakteryzuje się panteizmem, silnym naciskiem na znaczenie osobistej duchowości i jej powiązania z własnym życiem codziennym oraz głębokim połączeniem między „światami” naturalnymi i duchowymi. Między innymi Noaidi, czyli szaman Samów, umożliwia rytualną komunikację z siłami nadprzyrodzonymi za pomocą narzędzi takich jak bębny, Joik, Fadno, pieśni, święte przedmioty i muchomor . Niektóre praktyki w religii Samów obejmują naturalne święte mica, takie jak góry, źródła, formacje lądowe, Sieidi, a także stworzone przez człowieka, takie jak petroglify i labirynty .

Kosmologia Samów dzieli wszechświat na trzy światy. Świat górny związany jest z Południem, ciepłem, życiem i kolorem białym. Jest to także mieszkanie bogów. Świat środka jest podobny do nordyckiego Midgardu, jest mieszkaniem ludzi i jest kojarzony z kolorem czerwonym. Trzeci świat to świat podziemny i jest związany z kolorem czarnym, reprezentuje północ, zimno i jest zamieszkany przez wydry, nury oraz foki i mityczne zwierzęta.

Religia Saami dzieli pewne elementy z mitologią nordycką, prawdopodobnie z wczesnych kontaktów z wikingami handlowymi (lub odwrotnie). Byli ostatnimi czcicielami Thora jeszcze w XVIII wieku według współczesnych etnografów. Dzięki głównie francuskiej inicjatywie Josepha Paula Gaimarda w ramach jego Ekspedycji La Recherche, Lars Levi Læstadius rozpoczął badania nad mitologią Samów. Jego praca zaowocowała Fragmentami mitologii lapońskiej, ponieważ, jak sam przyznał, zawierały tylko niewielki procent tego, co istniało. Fragmenty zostały nazwane Teorią Bogów, Teorią Ofiary, Teorią Proroctwa lub krótkimi doniesieniami na temat plotek o magii i sami Samów . Ogólnie twierdzi, że odfiltrował wpływy nordyckie i wyprowadził wspólne elementy między południowymi, północnymi i wschodnimi grupami Samów. Mitologia ma również wspólne elementy z innymi rdzennymi religiami, takimi jak rdzenni mieszkańcy Syberii i Ameryki Północnej .

Misja chrześcijańska

Kazanie na kirkedager w Samiske w 2004 r.

Termin religia Samów zwykle odnosi się do tradycyjnej religii, praktykowanej przez większość Samów do około XVIII wieku. Chrześcijaństwo zostało wprowadzone przez misjonarzy rzymsko-katolickich już w XIII wieku. Zwiększona presja nastąpiła po reformacji protestanckiej, a bębny runiczne zostały spalone lub wysłane do muzeów za granicą. W tym okresie wielu Samów praktykowało swoją tradycyjną religię w domu, chodząc do kościoła w niedzielę. Ponieważ uważano, że Saami posiadają moce „czarów”, w XVII wieku często oskarżano ich o czary i poddawano procesom o czary oraz palono ich.

W Norwegii duży wysiłek, by nawrócić Saamów, podjęto około 1720 roku, kiedy Thomas von Westen, „Apostoł Samów”, spalił bębny, spalił święte przedmioty i nawrócił ludzi. Spośród szacowanych tysięcy bębnów sprzed tego okresu tylko około 70 zachowało się do dziś, rozrzucone po muzeach w całej Europie. Zniszczone zostały święte mica, takie jak sieidi (kamienie w naturalnych lub zbudowanych przez człowieka formacjach), álda i sáivu (święte wzgórza), źródła, jaskinie i inne naturalne formacje, w których składano ofiary.

Na dalekim wschodzie obszaru Samów roski mnich Trifon przekształcił Samów w XVI wieku. Dziś kaplica św. Jerzego w Neiden w Norwegii (1565) świadczy o tym wysiłku.

Laestadius

Bęben
Noaidi

Około 1840 szwedzki pastor luterański i administrator Lars Levi Laestadius zainicjował wśród Samów purytański ruch pietystyczny, kładący nacisk na całkowitą abstynencję od alkoholu . Ruch ten jest nadal bardzo dominujący na obszarach, w których mówi się po Sami. Laestadius posługiwał się wieloma językami, a oprócz języka południowosamskiego i szwedzkiego, którym posługiwał się w publikacjach naukowych , nabrał biegłości i wygłaszał kazania w fińskim i północnym saami .

Dwa wielkie wyzwania, z jakimi Laestadius zmagał się od wczesnych dni jako pastor kościelny, to obojętność jego saamskich parafian, których szwedzki rząd zmusił do nawrócenia się z ich szamańskiej religii na luteranizm, oraz nieszczęścia spowodowane przez alkoholizm. Duchowe zrozumienie, które Laestadius nabył i podzielił się w swoich nowych kazaniach „wypełnionych żywymi metaforami z życia Samów, które mogli zrozumieć… o Bogu, który troszczył się o życie ludzi” wywarło głęboki pozytywny wpływ na oba problemy . Jedna relacja z perspektywy kulturowej Samów przypomina o nowym pragnieniu wśród Samów, aby nauczyć się czytać oraz „krzątaninie i energii w kościele, gdzie ludzie wyznają swoje grzechy, płaczą i modlą się o przebaczenie… [Nadużywanie alkoholu] i kradzież Renifery [Samich] zmnizyły się, co miało pozytywny wpływ na relacje, finanse i życie rodzinne Lapończyków”.

Neoszamanizm i tradycyjne uzdrawianie

Dziś jest wielu Samów, którzy starają się powrócić do tradycyjnych pogańskich wartości swoich przodków. Są też Saami, którzy twierdzą, że są noaidi i oferują swoje usługi w ogłoszeniach prasowych, w aranżacjach New Age lub dla grup turystycznych. Chociaż praktykują religię opartą na religii swoich przodków, szeroko rozpowszechnione antypogańskie uprzedzenia sprawiły, że tych szamanów na ogół nie uważa się za część nieprzerwanej tradycji religijnej Samów. Tradycyjne wierzenia Samów składają się z trzech przeplatających się elementów: animizmu, szamanizmu i politeizmu. Animizm Samów manifestuje się w wierze Samów, że wszystkie ważne obiekty naturalne (takie jak zwierzęta, rośliny, skały, itp.) posiadają duszę; az perspektywy politeistycznej tradycyjne wierzenia Samów obejmują mnogość duchów. Wielu współczesnych praktykujących jest porównywanych do praktykujących neopogaństwo, ponieważ wiele religii neopogańskich podobnie łączy elementy starożytnych religii pogańskich z nowszymi poprawkami lub innowacjami, ale inni uważają, że próbują ożywić lub zrekonstruować rdzenne religie Samów, tak jak to miało mice w historycznych, źródła folklorystyczne i tradycje ustne.

W 2012 roku gubernator hrabstwa Troms zatwierdził Stowarzyszenie Szamańskie z Tromsø jako nową religię.

Bardzo odmienną ideę religijną reprezentują liczni „mędrcy” i „mądre kobiety”, których można spotkać na całym obszarze Samów. Często oferują uzdrawianie chorych za pomocą rytuałów i tradycyjnych leków, a także mogą łączyć tradycyjne elementy, takie jak starsze nauki Samów, z nowszymi monoteistycznymi wynalazkami, których chrześcijańscy misjonarze nauczali swoich przodków, takimi jak czytanie Biblii.

Badania genetyczne

Matka Samów ze swoimi dziećmi

Antropolodzy od setek lat badają Lapończyków pod kątem ich domniemanych różnic fizycznych i kulturowych w porównaniu z resztą Europejczyków. Ostatnie badania genetyczne wykazały, że dwie najczęstsze linie matczyne Lapończyków to haplogrupy V ( neolityczne w Europie i nie spotykane 1500 lat temu w Finlandii) i U5b (starożytne w Europie). Haplogrupa chromosomu Y N-VL29 stanowi 20%, pochodzi z Syberii 3500 lat temu. Chromosom Y N-Z1936 stanowi podobnie około 20% i prawdopodobnie pochodzi z Syberii z językiem Saami, ale nieco później niż N-VL29. To zgadza się z dowodami archeologicznymi sugerującymi, że kilka różnych grup kulturowych dotarło do rdzenia obszaru Samów od 8000 do 6000 pne, przypuszczalnie włączając niektórych przodków dzisizych Samów.

Autosomalne analizy genetyczne wykazały, że Lapończycy noszą znaczną ilość genomu pochodzącego z populacji źródłowej wschodnioazjatyckiej/syberkiej, najlepiej reprezentowanej przez północnoazjatyckich ludów Nganasan, Samoyedów . Ten wschodnioazjatycki/syberki składnik występuje głównie u wszystkich ludów europkich z niską częstotliwością, wyższą wśród północno-wschodnich Europejczyków, gdzie waha się od ~9% do ~30% w różnych populacjach skandynawskich, ze średnim szczytem 25% wśród ludu Samów. Sugeruje się, że specyficzne wschodnioazjatyckie/syberkie pochodzenie przybyło do Europy północno-wschodniej we wczesnej epoce żelaza, w związku z pojawieniem się języków uralskich . Składnik wschodnioazjatycki/syberki związany z Nganasan jest również wykrywany wśród etnicznych Rosjan z częstotliwością 8%. Historyczna próbka Samów reprezentująca 3500-letnią populację Kola wykazała częstotliwość ~55% pochodzenia wschodnioazjatyckiego/syberkiego. Pochodne allele genu EDAR, powszechnie spotykane wśród Azjatów Wschodnich i rdzennych Amerykanów, ale w dużej mierze nieobecne w innych populacjach, zostały również wykryte wśród osobników Samów. Składnik mezolituzachodnioeuropki myśliwy-zbieracz ” (WHG) jest bliski 15%, podczas gdy neolityczny „europki wczesny rolnik” (LBK) wynosi 10%. Około 50% jest związane z komponentem „ Yamna ” z epoki brązu, którego najwcześnize ślady obserwuje się w kulturze Pit-Comb Ware w Estonii, ale w 2,5-krotnie niższym odsetku.

Okazało się, że Samowie nie są genetycznie spokrewnieni z ludźmi kultury Pitted Ware . Kultura Pitted Ware jest z kolei genetycznie ciągła z oryginalnymi skandynawskimi Łowcami-Zbieraczami .

Historia badań naukowych prowadzonych na Sami

Reklama wystawy etnologicznej 1893/1894 Sámi w Hamburgu -Saint Paul

Skład genetyczny Lapończyków był intensywnie badany przez cały czas istnienia takich badań. Fotografia etnograficzna Samów rozpoczęła się wraz z wynalezieniem aparatu fotograficznego w XIX wieku. Trwało to w latach 20. i 30. XX wieku, kiedy Sami zostali sfotografowani nago i zmierzeni anatomicznie przez naukowców, z pomocą lokalnej policji – czasami na muszce – w celu zebrania danych, które uzasadniałyby ich własne teorie rasowe. W związku z tym istnieje pewien stopień nieufności wśród społeczności Samów wobec badań genetycznych.

Przykłady działań dyskryminacyjnych obejmują projekt przymusowej sterylizacji ze względu na rasę prowadzony przez Statens Institut for Rasbiologi, który trwał do 1975 r., oraz plądrowanie grobów Samów w celu dostarczenia materiałów badawczych, których szczątki i artefakty z tego okresu z całego Sapmi wciąż można znaleźć w różnych zbiorach państwowych. Pod koniec XIX wieku kolonialna fascynacja ludami Arktyki doprowadziła do tego, że ludzie wystawiali się w ludzkich ogrodach zoologicznych . Lapończycy byli wystawiani ze swoimi tradycyjnymi namiotami lavvu, bronią i saniami, obok grupy reniferów w Tierpark Hagenbeck i innych ogrodach zoologicznych na całym świecie.


Znani ludzie pochodzenia Samów

Nauki ścisłe

  • Ante Aikio (ur. 1977), w północnym Saami Luobbal Sámmol Sámmol Ánte, fińsko-samiski językoznawca specjalizujący się w językach uralskich, językoznawstwie historycznym, językach Saami i prehistorii Saami na Uniwersytecie Nauk Stosowanych Saami w Kautokeino w Norwegii.
  • Louise Bäckman [ no ] (1926-obecnie) Urodzona w Tärnaby, mówczyni Ume Sami. Emerytowany profesor. Przeprowadziła kilka badań, które dały wgląd w religię przedchrześcijańską i wniosła ważny wkład w kilku innych powiązanych dziedzinach.
  • Israel Ruong (1903–1986) Urodzony w Arjeplog. Językoznawca szwedzko-samiski, polityk i profesor języków i kultury Samów na Uniwersytecie w Uppsali w Szwecji. Israel Ruong mówił Pite Sámi jako swoim ojczystym językiem.
  • Ande Somby (1958–obecnie) Urodzony w Buolbmat. Pracownik naukowy, artysta, współzałożyciel DAT.

Odkrywcy i poszukiwacze przygód

  • Samuel Balto (1861–1921), badacz Arktyki — jeden z pierwszych ludzi, którzy przemierzyli Grenlandię na nartach (wraz z Nansenem) — i poszukiwacz złota. Bardzo znany pies Balto został nazwany na cześć Samuela Balto.
  • Lars Monsen (1963–obecnie) poszukiwacz przygód, odkrywca, dziennikarz i pisarz.

Literatura

Nils-Aslak Valkeapää, saamski pisarz, muzyk i artysta z Finlandii

Muzyka

Film i teatr

Nils Gaup, reżyser filmowy Samów z Norwegii

Polityka i społeczeństwo

  • Lars Levi Laestadius (1800–61), reformator religijny, botanik i etnolog.
  • Ole Henrik Magga (1947-obecnie), polityk. Pierwszy przewodniczący norweskiego parlamentu Saami (NSR) i pierwszy przewodniczący Stałego Forum ONZ ds. Zagadnień Ludności Rdzennej.
  • Helga Pedersen (1973–obecnie) polityk. Pierwszy członek rządu Samów (Minister Rybołówstwa i Spraw Wybrzeża, Norweska Partia Pracy).
  • Elsa Laula Renberg (1877–1931), polityk i aktywistka. Zorganizował pierwszą międzynarodową konferencję Samów i napisał potężną retorycznie broszurę sprzeciwu wobec kolonizacji.
  • Isak Mikal Saba (1875–1925), polityk i pisarz. Był pierwszym parlamentarzystą Samów (Norweska Partia Pracy) i napisał hymn państwowy Samów.
  • Janne Seurujärvi (1975-obecnie), polityk. Pierwszy członek parlamentu Finlandii z grupy Samów .
  • Irja Seurujärvi-Kari (ur. 1947), polityk i naukowiec; członek fińskiego parlamentu Lapończyków.
  • Laila Susanne Vars (1976-obecnie), była wiceprzewodnicząca parlamentu Saami w Norwegii, pierwsza kobieta Saami z doktoratem prawa, członek Mechanizmu Ekspertów ONZ ds. Praw Ludności Rdzennej (EMRIP), rektor Uniwersytetu Saamów Nauk Stosowanych.

Dzieła wizualne

Sporty

Anja Pärson, narciarka Samów ze Szwecji
Börje Salming, emerytowany obrońca hokeja na lodzie

Inne

Zobacz też

kultura lapońska

Lapońskie filmy

  • Biały renifer ( Valkoinen peura ) (1952), fiński horror, którego akcja rozgrywa się w fińskiej Laponii, wśród ludu Samów.
  • Pathfinder ( Ofelaš ) (1988), film nominowany do Oscara w kategorii Najlepszy Film Zagraniczny; nakręcony w Norwegii z aktorami Samów mówiącymi po Saami
  • Give Us Our Skeletons, film dokumentalny z 1999 roku o naukowym ruchu rasizmu i klasyfikacji rasowej przeprowadzonych na Samach
  • Kukułka ( Kukushka ) (2002), akcja filmu rozgrywa się podczas II wojny światowej z kobietą Samów w roli głównej
  • Ostatni Yoik w lasach Saami? (2007), zrealizowany dla Organizacji Narodów Zjednoczonych, film dokumentalny o sporach o prawa do ziemi w fińskiej Laponii
  • The Sami ( Saamelainen ) (2007), film dokumentalny Mushkeg Media o stanie języków tubylczych
  • Wolf (2008), badanie tego, jak tradycje mieszkańców wsi Saami w północnej Szwecji są skonfrontowane ze współczesnym społeczeństwem
  • Herdswoman (2008), film dokumentalny o sporach o prawa do ziemi na pastwiskach reniferów
  • The Kautokeino Rebellion (2008), film fabularny, który dotyczy etniczno-religijnej rewolty Samów w Guovdageaidnu z 1852 roku
  • Magic Mushrooms and Reindeer: Weird Nature (2009), krótki film o wykorzystaniu grzybów Amanita muscaria przez Lapończyków i ich renifery, wyprodukowany przez BBC
  • Nagle Sami (2009), w którym filmowiec dowiaduje się, że jej matka ukrywała przed nią swoje arktyczne dziedzictwo rdzennych Samów
  • Midnight Sun (2016), serial kryminalny, którego akcja toczy się wokół kultury Samów i konfliktów kultury Samów ze współczesnym społeczeństwem szwedzkim
  • Sami Blood (2016), film opowiadający o życiu Sami dziewczyny zabranej do szwedzkiej szkoły z internatem, aby zasymilować się jako Szwedka
  • Frozen (2013), przedstawia główną postać o imieniu Kristoff, która nosi ubrania przypominające strój Saami i ma renifera.
  • Frozen II (2019), przedstawia leśne plemię znane jako Northuldra, które opiera się na ludu Samów, a piosenka tematyczna Vuelie, napisana przez norweskiego żartownisia Frode Fjellheima i wykonana przez norweską żeńską grupę chóralną Cantus, jest oparta na muzyce Samów ; w filmiejest dubbing w języku saami
  • Klaus (2019), animowany film o „listonoszu stacjonującym w mieście na północy, który zaprzyjaźnia się z samotniczym wytwórcą zabawek” z postaciami Samów

Uwagi

Bibliografia

Źródła

Dalsze czytanie

Saamskie książki

Zewnętrzne linki